Licznik odwiedzin:

darmowe statystyki strony

Ankieta

Zmień wielkość

                                                                                                                                                                                                       

1. Niepełnosprawność – obowiązujące definicje

FRANCJA

We Francji, obecnie obowiązującym aktem prawnym, dotyczącym osób niepełnosprawnych, w tym również regulującym kwestie w zakresie ich zatrudnienia, jest Ustawa z 11 lutego 2005 roku. Zgodnie z tą ustawą „niepełnosprawność stanowi każde ograniczenie aktywności lub udziału w życiu, którego osoba doświadczona w swoim środowisku z powodu poważnego pogorszenia, czasowego lub trwałego, jednej albo wielu funkcji fizycznych, sensorycznych, mentalnych, poznawczych lub psychicznych, z powodu zespołu niepełnosprawności albo z powodu zaburzeń zdrowia skutkujących inwalidztwem”.  Pojęcie niepełnosprawności w prawodawstwie francuskim jest zbieżne do definicji zaproponowanej w ramach klasyfikacji ICF. Zbieżność obu podejść polega na integralnym postrzeganiu niepełnosprawności zarówno w odniesieniu do kwestii medycznych jak i ograniczeń wynikających z otoczenia społecznego. Stąd, w procesie orzekania o niepełnosprawności analizie poddawane są wzajemne oddziaływania trzech obszarów. Są to:

  • dysfunkcja – dotyczy utraty, uszkodzenia lub pogorszenia funkcjonowania części ciała lub funkcji psychologicznej, fizjologiczne bądź anatomicznej człowieka;
  • niezdolność – ograniczenie, wynikające z częściowej lub całkowitej dysfunkcji, w ramach prowadzenia aktywności uznawanej za normalną dla człowieka;
  • ograniczenie – wynika z interakcji pomiędzy osobą niepełnosprawną a jej otoczeniem przy wypełnianiu normalnych ról społecznych, adekwatnych do wieku, płci czynników społecznych i kulturowych.

Ponadto, w orzecznictwie francuskim wyróżnia się cztery stopnie niepełnosprawności:

  • lekki stopień niepełnosprawności (1% - 15%),
  • średni stopień niepełnosprawności (20% - 45%)
  • poważny stopień niepełnosprawności (50% - 75%)
  • ciężki stopień niepełnosprawności (80% - 95%)[1]

Powyższe stopnie niepełnosprawności ustalane są zgodnie z Przewodnikiem Tabelowym, stanowiącym aneks w Społecznym Kodeksie Rodzinnym. Przewodnik Tabelowy służy do ewaluacji rodzajów i stopnia dysfunkcji oraz niezdolności osób niepełnosprawnych. Dokument składa się z ośmiu rozdziałów, z których każdy poświęcony jest jednemu rodzajowi dysfunkcji. Są to:

  • dysfunkcje intelektualne i trudności w zachowaniu, w postępowaniu,
  • dysfunkcje psychiczne,
  • dysfunkcje słuchu,
  • dysfunkcje mowy i komunikowania się,
  • dysfunkcje widzenia,
  • dysfunkcje narządów wewnętrznych i ogólnych,
  • dysfunkcje narządów ruchu,
  • dysfunkcje estetyczne.

NIEMCY

W Niemczech, pojęcie niepełnosprawności określa §3 Ustawy o Równych Szansach Osób Niepełnosprawnych (Behindertengleichstellungsgesetz – BGG). Zgodnie z niemieckim prawodawstwem, osoby niepełnosprawne, to takie, których funkcje cielesne, zdolności umysłowe lub zdrowie psychiczne odbiegają od normy odpowiedniej dla ich wieku przez okres co najmniej sześciu miesięcy, ograniczając ich udział w życiu społecznym.

POLSKA

W Polsce, od kilku lat, trwają prace nad wdrożeniem Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia. Instytucją odpowiedzialną za realizację tego zadania jest Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia. Do chwili obecnej, tj. do końca 2014 r., Centrum, w ramach wdrażania ICF, wydało tłumaczenie klasyfikacji ICF na język polski, zatwierdzone przez Światową Organizację Zdrowia oraz zorganizowało kilkanaście posiedzeń i konferencji[2].

Obecnie, w Polsce, funkcjonuje kilka definicji dotyczących osób niepełnosprawnych. Pierwsza sformułowana jest w art. 1 Konwencji Praw Osób Niepełnosprawnych Organizacji Narodów Zjednoczonych, ratyfikowanej 6 września 2012 r. przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Według konwencji „do osób niepełnosprawnych zalicza się te osoby, które mają długotrwale naruszoną sprawność fizyczną, umysłową, intelektualną lub w zakresie zmysłów co może, w oddziaływaniu z różnymi barierami, utrudniać im pełny i skuteczny udział w życiu społecznym, na zasadzie równości z innymi osobami”. Kolejna definicja zawarta jest w art. 2 pkt 10 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych i dotyczy prawnych podstaw orzeczenia o niepełnosprawności i kwalifikacji stopnia niepełnosprawności. Zgodnie z ustawą termin „niepełnosprawność” oznacza trwałą lub okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodującą niezdolność do pracy. Powyższa ustawa rozróżnia trzy stopnie niepełnosprawności:

  • znaczny - dotyczy osoby z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (art. 4.1),
  • umiarkowany – dotyczy osoby z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych (art. 4.2),
  • lekki – dotyczy osoby o naruszonej sprawności organizmu, powodującej w sposób istotny obniżenie zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu do zdolności, jaką wykazuje osoba o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną, lub mająca ograniczenia w pełnieniu ról społecznych dające się kompensować przy pomocy wyposażenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze lub środki techniczne (art. 4.3).

Przy kwalifikowaniu stopnia niepełnosprawności uwzględniany jest również zakres naruszenia sprawności organizmu. Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. Nr 139, poz. 1328) rozróżnia następujące rodzaje niepełnosprawności:

  • 01-U - upośledzenie umysłowe,
  • 02-P - choroby psychiczne,
  • 03-L - zaburzenia głosu, mowy i choroby słuchu,
  • 04-O - choroby narządu wzroku,
  • 05-R - upośledzenie narządu ruchu,
  • 06-E - epilepsja,
  • 07-S - choroby układu oddechowego i krążenia,
  • 08-T - choroby układu pokarmowego,
  • 09-M - choroby układu moczowo- płciowego,
  • 10-N - choroby neurologiczne,
  • 11-I - inne, w tym schorzenia: endokrynologiczne, metaboliczne, zaburzenia enzymatyczne, choroby zakaźne i odzwierzęce, zeszpecenia, choroby układu krwiotwórczego,
  • 12-C - całościowe zaburzenia rozwojowe.

W polskim ustawodawstwie funkcjonuje również pojęcie „inwalida” w odniesieniu do żołnierzy oraz funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej. W myśl ustaw właściwych dla Ministerstwa Obrony Narodowej oraz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji[3], inwalidą jest żołnierz lub funkcjonariusz, który utracił zdolność do pełnienia służby wskutek stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu:

  • w czasie pełnienia służby albo
  • w ciągu 3 lat po zwolnieniu ze służby, jeżeli inwalidztwo jest następstwem urazów doznanych w czasie pełnienia służby lub chorób powstałych w tym czasie;
  • w ciągu 3 lat po zwolnieniu ze służby wojskowej, jeżeli inwalidztwo jest następstwem wypadku pozostającego w związku z pełnieniem czynnej służby wojskowej albo choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej.

Oprócz wyżej wymienionych definicji „niepełnosprawności” o charakterze prawno-administracyjnym, funkcjonuje również definicja statystyczna stosowana przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). Według GUS osobą niepełnosprawną jest „taka osoba, która posiada odpowiednie orzeczenie wydane przez organ do tego uprawniony lub osoba, która takiego orzeczenia nie posiada, lecz odczuwa ograniczenie sprawności w wykonywaniu czynności podstawowych dla swojego wieku (zabawa, nauka, praca, samoobsługa)”[4]. Z definicji wynika, że badania statystyczne dotyczą osób niepełnosprawnych z podziałem na dwie podstawowe grupy:

  • osoby niepełnosprawne prawnie, czyli takie, które posiadają (aktualne) orzeczenie wydane przez organ do tego uprawniony,
  • osoby niepełnosprawne tylko biologicznie, czyli takie, które nie posiadają orzeczenia, ale mają bądź odczuwają całkowicie lub poważnie ograniczoną zdolność do wykonywania czynności podstawowych stosownie do swojego wieku.

PODSUMOWANIE – definicje niepełnosprawności

Definicje niepełnosprawności stosowane w Polsce, Francji i Niemczech mają różne brzmienie, jednak swoim zakresem obejmują podobne kwestie, rozpatrując problem zarówno w ujęciu medycznym jak i  społeczno – zawodowym. We Francji i Niemczech, stosowana jest prawnie jedna definicja, natomiast w Polsce występuje ich kilka, co ma związek z funkcjonowaniem kilku systemów orzecznictwa.

2. System orzekania o niepełnosprawności

FRANCJA

We Francji, instytucją orzekającą o stopniu i rodzaju niepełnosprawności zawodowej jest Komisja Praw i Autonomii Osób Niepełnosprawnych (fr. Les Commissions des droits et de l'autonomie des personnes handicapées - CDAPH) znajdująca się w strukturach Departamentalnych Ośrodków dla Osób Niepełnosprawnych (fr. Les MaisonsDépartementales des Personnes Handicapées - MDPH). Orzeczenie o niepełnosprawności może być wydawane na wniosek:

  • osoby niepełnosprawnej,
  • rodziców osoby niepełnosprawnej,
  • osób prawnie upoważnionych do reprezentowania osoby niepełnosprawnej,
  • osób utrzymujących osobę niepełnosprawną,
  • pracownika urzędu, służb socjalnych lub medyczno-socjalnych, sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną.

Właściwy formularz składa się w miejscu zamieszkania, leczenia, terapii lub reedukacji osoby niepełnosprawnej.

Pierwszym etapem procesu orzekania jest analiza przesłanych dokumentów. Następnie przeprowadzana jest rozmowa  z osobą niepełnosprawną. W wyniku analizy dokumentów i przeprowadzonych badań lekarskich, wydawana jest opinia zawierająca informację o rodzaju, stopniu dysfunkcji i niezdolności osoby niepełnosprawnej.W procesie orzekania o niepełnosprawności analizie poddawane są wzajemne oddziaływania trzech obszarów. Są to:

  • dysfunkcja – dotyczy utraty, uszkodzenia lub pogorszenia funkcjonowania części ciała lub funkcji psychologicznej, fizjologiczne bądź anatomicznej człowieka;
  • niezdolność – ograniczenie, wynikające z częściowej lub całkowitej dysfunkcji, w ramach prowadzenia aktywności uznawanej za normalną dla człowieka;
  • ograniczenie – wynika z interakcji pomiędzy osobą niepełnosprawną a jej otoczeniem przy wypełnianiu normalnych ról społecznych, adekwatnych do wieku, płci czynników społecznych i kulturowych.

Ponadto, w orzecznictwie francuskim wyróżnia się cztery stopnie niepełnosprawności:

  • lekki stopień niepełnosprawności (1% - 15%),
  • średni stopień niepełnosprawności (20% - 45%)
  • poważny stopień niepełnosprawności (50% - 75%)
  • ciężki stopień niepełnosprawności (80% - 95%)[5]

Powyższe stopnie niepełnosprawności ustalane są zgodnie z Przewodnikiem Tabelowym, stanowiącym aneks w Społecznym Kodeksie Rodzinnym. Przewodnik Tabelowy służy do ewaluacji rodzajów i stopnia dysfunkcji oraz niezdolności osób niepełnosprawnych. Dokument składa się z ośmiu rozdziałów, z których każdy poświęcony jest jednemu rodzajowi dysfunkcji. Są to:

  • dysfunkcje intelektualne i trudności w zachowaniu, w postępowaniu,
  • dysfunkcje psychiczne,
  • dysfunkcje słuchu,
  • dysfunkcje mowy i komunikowania się,
  • dysfunkcje widzenia,
  • dysfunkcje narządów wewnętrznych i ogólnych,
  • dysfunkcje narządów ruchu,
  • dysfunkcje estetyczne.

NIEMCY

Procedura orzekania o stopniu niepełnosprawności jest jednolita w całym kraju. W celu otrzymania orzeczenia, osoba niepełnosprawna składa wniosek do Urzędu Opieki (Versorgungsamt) funkcjonującego przy Federalnym Urzędzie ds. Zdrowia i Spraw Socjalnych. Po ocenie formalnej przesłanych dokumentów wyznaczany jest termin badań lekarskich. W wyniku przeprowadzonych badań, multidyscyplinarny zespół lekarski określa szczegółowo stan zdrowia danej osoby. Na tej podstawie lekarz prowadzący podejmuje decyzje o dalszym przebiegu leczenia oraz określa zdolność do zatrudnienia oraz prawdopodobieństwo zdolności do zatrudnienia w przyszłości, tzn. czy ulegnie pogorszeniu, poprawie lub zostanie zachowana. Ponadto przygotowuje on zindywidualizowany program szkoleń zawodowych oraz nakreśla formy pomocy w celu utrzymania lub znalezienia pracy.

W Niemczech, stopień niepełnosprawności orzekany jest w skali od 20 do 100 punktów, przy czym wynik powyżej 50 punktów oznacza niepełnosprawność ciężką. W indywidualnych przypadkach, do stopnia ciężkiego można też zaliczyć osoby posiadające stopień niepełnosprawności pomiędzy 30 a 50 punktów. Dotyczy to tych osób, które nie są w stanie znaleźć zatrudnienia na otwartym rynku pracy. Stopień niepełnosprawności określany jest według tabeli zawartej w rozporządzeniu “o zaopatrzeniu medycznym” (Versorgungsmedizin-Verordnung – VersMedV). Osobom z dużym stopniem niepełnosprawności wydawane są legitymacje uprawniające do korzystania z odpowiednich przywilejów i ulg. Od orzeczenia przysługuje odwołanie. Ponadto osoby, których stan zdrowia uległ zmianie upoważnione są do ponownego złożenia wniosku w celu skorygowania istniejącego orzeczenia.

POLSKA

W Polsce niepełnosprawność prawna orzekana jest przez różne instytucje, co regulowane jest również odrębnymi ustawami. Dla celów ustalenia niepełnosprawności i stopnia niepełnosprawności organami orzekającymi są: jako pierwsza instancja - powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności; jako druga instancja - wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. W przypadku orzeczeń o wskazaniach do ulg i uprawnień postępowanie jest jednoinstancyjne - wniosek rozpatrywany jest przez lekarza będącego członkiem powiatowego zespołu.

Powiatowe zespoły orzekają o niepełnosprawności na wniosek zainteresowanego lub jego przedstawiciela ustawowego, bądź za ich zgodą, na wniosek kierownika ośrodka pomocy społecznej. Wniosek składa się w powiatowym zespole do spraw orzekania o niepełnosprawności właściwym dla miejsca zamieszkania osoby zainteresowanej lub właściwym dla miejsca pobytu w przypadku osób: bezdomnych; przebywających poza miejscem stałego pobytu ponad dwa miesiące ze względów zdrowotnych lub rodzinnych; przebywających w zakładach karnych i poprawczych; przebywających w domach pomocy społecznej i ośrodkach wsparcia w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej.

Wnioskodawca uczestniczy w posiedzeniu składu orzekającego. Na podstawie badań, prowadzonych w trakcie posiedzenia, oceniany jest stan jego zdrowia. W niektórych przypadkach zespół orzekający może ocenić stan zdrowia bez badań, a także wydać orzeczenie o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności bez uczestnictwa osoby zainteresowanej. Orzeczenie powiatowego zespołu powinno ustalać niepełnosprawność, stopnień niepełnosprawności oraz zawierać wskazania dotyczące:

  • odpowiedniego zatrudnienia uwzględniającego psychofizyczne możliwości danej osoby,
  • szkolenia, w tym specjalistycznego,
  • zatrudnienia w zakładzie aktywności zawodowej,
  • uczestnictwa w terapii zajęciowej,
  • konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby,
  • korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki,
  • konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji,
  • konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji,
  • spełniania przez osobę niepełnosprawną przesłanek określonych w art. 8 ust. 1 ustawy
    z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908,
    z późn. zm.), przy czym w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do lekkiego stopnia niepełnosprawności spełnienie tych przesłanek może zostać stwierdzone jedynie w przypadku ustalenia przyczyny niepełnosprawności oznaczonej symbolem 05-R (upośledzenie narządu ruchu) lub 10-N (choroba neurologiczna).

Od orzeczenia przysługuje odwołanie do wojewódzkiego zespołu. Należy je wnieść w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia za pośrednictwem powiatowego zespołu, który je wydał. Również od orzeczenia wojewódzkiego zespołu przysługuje odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Wnosi się je w terminie 30 dni od dnia doręczenia orzeczenia za pośrednictwem wojewódzkiego zespołu, który je wydał. Jedynie w przypadku orzeczenia  o wskazaniach do ulg i uprawnień nie przysługuje odwołanie do wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, ponieważ jest to postępowanie jednoinstancyjne.

Stopień niepełnosprawności orzekany jest na stałe lub na czas określony osobom, które ukończyły 16 lat. W przypadku osób, które nie ukończyły 16 roku życia wydawane jest tylko orzeczenie o niepełnosprawności, a kryteria oceny ich niepełnosprawności reguluje Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 lutego 2002 roku w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia (Dz.U.2002 Nr 17 poz. 162 z późn. zm.).

Nadzór nad orzekaniem o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności sprawuje Pełnomocnik Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych poprzez specjalnie powołany do tego celu Wydział do Spraw Nadzoru nad Orzekaniem o Niepełnosprawności.

W Polsce, dla celów rentowych, funkcjonuje system orzekania o niezdolności do pracy. W zależności od rodzaju wykonywanego zawodu i rodzaju ubezpieczenia  funkcjonują odrębne definicje „niezdolności do pracy” oraz różne organy orzekające.

W przypadku osób ubezpieczonych w Zakładzie Ubezpieczeń społecznych, niezdolność do pracy ustalana jest zgodnie z Ustawą z 17 grudnia 1998r. o emeryturach  i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 1998 nr 162 poz.1118). Oceny niezdolności do pracy dokonuje lekarz orzecznik Zakładu na wniosek osoby zainteresowanej świadczeniem rentowym. Niezdolność do pracy orzekana jest na okres nie dłuższy niż 5 lat. Wyjątek stanowi sytuacja, kiedy niepełnosprawność, według wiedzy medycznej, nie rokuje odzyskania zdolności do  pracy przed upływem tego okresu. Od orzeczenia lekarza orzecznika, istnieje możliwość wniesienia sprzeciwu do komisji lekarskiej, w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia. Odwołanie należy przekazać poprzez jednostkę organizacyjną Zakładu właściwego dla miejsca zamieszkania osoby zainteresowanej.

Osoby ubezpieczone w ramach Kasy Rolniczej Ubezpieczeń Społecznych (KRUS) podlegają orzekaniu o niezdolności do pracy według Ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z art.21 ust.5 ustawy, za całkowicie niezdolnego do pracy uważa się ubezpieczonego, który z powodu naruszenia sprawności organizmu utracił zdolność do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Ponadto przedmiotowa ustawa rozróżnia trwałą i okresową całkowitą niezdolność do pracy.   Pierwszy przypadek dotyczy osoby, która nie rokuje odzyskania zdolności do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, natomiast drugi – kiedy rokuje. Szczegóły dotyczące orzekania o niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym zawiera Rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 31 grudnia 2004 r. w sprawie orzecznictwa lekarskiego w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. U. z dnia 12 stycznia 2005 r. Nr 6 poz. 46.).

Odrębne przepisy orzecznictwa lekarskiego dotyczą również żołnierzy zawodowych oraz funkcjonariuszy Policji[6]. W obu przypadkach, właściwe dla danego resortu komisje lekarskie orzekają m.in. o:

  • inwalidztwie, związku inwalidztwa ze służbą oraz o związku albo braku związku śmierci ze służbą;
  • niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Polskie prawodawstwo wyróżnia trzy grupy inwalidztwa żołnierzy i funkcjonariuszy całkowicie niezdolnych do służby:

I grupa – całkowicie niezdolni do służby i całkowicie niezdolni do pracy;

II grupa – całkowicie niezdolni do służby i częściowo niezdolni do pracy;

III grupa – całkowicie niezdolni do służby i zdolni do pracy.

Procedura postępowania w sprawie orzeczenia o inwalidztwie bądź niezdolności do pracy, zarówno w przypadku żołnierzy jak i funkcjonariuszy jest zbliżona, a zasadnicza różnica dotyczy ministerstw, którym podlegają komisje lekarskie. W obu przypadkach, komisje lekarskie orzekają o inwalidztwie, na podstawie wiedzy medycznej, biorąc pod uwagę rokowania odzyskania zdolności do służby. Od orzeczenia komisji lekarskiej przysługuje zainteresowanemu oraz organowi emerytalnemu odwołanie do komisji lekarskiej wyższego stopnia w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia.

PODSUMOWANIE – system orzecznictwa

W polskim systemie orzecznictwa, ocena niepełnosprawności, bądź niezdolności do pracy lub służby, ustalana jest przez różne organizacje, a ich wybór zależy od rodzaju świadczeń przysługujących z tego tytułu. Ponadto organy orzekające nie honorują decyzji innych komisji lekarskich, pomimo, że w każdym przypadku tryb orzekania jest zbliżony i dotyczy m.in. oceny stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej. Podstawowym założeniem rozdzielenia systemu orzecznictwa lekarskiego - ZUS dla celów rentowych oraz systemu orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności - było zwiększenie roli rehabilitacji leczniczej i zawodowej oraz zmiana funkcji świadczeń z kompensacyjnych na formy aktywizujące[7]. W roku 2012, Najwyższa Izba Kontroli (NIK)  dokonała oceny organizacji systemów orzecznictwa lekarskiego Zakładów Ubezpieczenia Społecznego oraz orzekania o niepełnosprawności. W wyniku przeprowadzonej kontroli wykryto wiele nieprawidłowości oraz opracowano zalecenia,  które zostały szczegółowo przedstawione w raporcie NIK[8]. Ogólnie stwierdzono,  że oczekiwane rezultaty związane z rozdzieleniem systemów orzecznictwa nie zostały osiągnięte, a zadania realizowane przez oba systemy są podobne, gdyż dotyczą oceny naruszenia sprawności organizmu oraz zdolności lub braku zdolności do wykonywania pracy. W związku z powyższym, Najwyższa Izba Kontroli zaleciła podjęcie, przez ministra właściwego ds. zabezpieczenia społecznego, działań integrujących oba systemy.

Francja i Niemcy, w przeciwieństwie do Polski, posiadają ujednolicone orzecznictwo różniące się jednak między sobą kryteriami dotyczącymi rodzaju i stopnia niepełnosprawności. W obu krajach orzeczenie zawiera informację o rodzaju, stopniu dysfunkcji i niezdolności osoby niepełnosprawnej do pracy. Należy zaznaczyć, że system orzecznictwa jest przejrzysty i prosty, co zdecydowanie ułatwia osobom niepełnosprawnym zorientowanie się w jego strukturach organizacyjnych i zasadach funkcjonowania.

Analiza dokonana w niniejszym rozdziale wskazuje na potrzebę opracowania jednolitych kryteriów i standardów w zakresie orzecznictwa lekarskiego, nie tylko w Polsce, ale w całej Unii Europejskiej. Wdrożenie jednolitej definicji i klasyfikacji jest niezwykle istotne, chociażby z uwagi na możliwość porównywania danych dotyczących osób niepełnosprawnych z różnych krajów, np. w celu pogłębiania wiedzy na temat zdrowia całej populacji. Standaryzacja orzecznictwa powinna równocześnie zapewniać jednolite szkolenia dla lekarzy orzeczników, co przyczyniłoby się istotnie do podniesienia jakości samego orzecznictwa. W Polce, zintegrowanie wielu systemów orzecznictwa pozwoliłoby zmniejszyć ich liczbę ,a przez to wydatki na ich działalność. Ponadto, niezaprzeczalną zaletą byłoby oszczędzenie osobom niepełnosprawnym konieczności wielokrotnego uczestniczenia w badaniach lekarskich mających na celu zdiagnozowanie tej samej niepełnosprawności dla uzyskania różnych świadczeń i przywilejów.

      W literaturze przedmiotu, jako narzędzie najbardziej przydatne do wprowadzenia jednolitych standardów orzekania wskazywana jest Międzynarodowa Klasyfikacja Niepełnosprawności.

3. Regulacje prawne

FRANCJA

We Francji, najważniejszym aktem prawnym regulującym kwestie dotyczące osób niepełnosprawnych jest ustawa równe prawa i możliwości, partycypacja i obywatelstwo osób niepełnosprawnych z 11 lutego 2005 nazywana przez Francuzów „Ustawą o niepełnosprawności” lub „Ustawą z 2005 roku”. Przedmiotowa ustawa zapewnia wyrównanie szans osób niepełnosprawnych i ich włączenie w życie społeczne poprzez wprowadzenie nadrzędnej zasady niedyskryminowania osób niepełnosprawnych. Ponadto zawiera zapisy regulujące:

  • zasadę dostępności,
  • system rekompensacji,
  • system edukacji,
  • integrację zawodową,
  • integrację społeczną.

Zasada dostępności dotyczy wszystkich dziedzin życia społecznego i zawodowego osób niepełnosprawnych. Zapewnia ona adaptację m.in. budynków użyteczności publicznej, budynków mieszkalnych, środków transportu, dzięki czemu możliwy jest dostęp np. do edukacji, rynku pracy, rozrywki itd. Przedmiotowa zasada odnosi się do wszystkich niepełnosprawnych osób, bez względu na rodzaj ich niepełnosprawności.

Zasada rekompensacji polega na możliwości  zrekompensowania skutków niepełnosprawności bez względu na jej źródło i rodzaj oraz wiek i sytuację życiową osoby niepełnosprawnej. Zgodnie z Ustawą z 2005 r., świadczenie wyrównawcze ma odpowiadać na potrzeby konkretnej osoby przy jednoczesnym zapewnieniu równego traktowania wszystkich niepełnosprawnych osób.

System edukacji obejmuje rozwiązania umożliwiające dzieciom niepełnosprawnym naukę w zwyczajnym środowisku szkolnym na tych samych zasadach, jakie dotyczą dzieci zdrowych.

Integracja zawodowa rozumiana jest jako proces włączania osób niepełnosprawnych we wszystkie obszary funkcjonowania firmy. Działania podejmowane na rzecz niepełnosprawnych pracowników powinny być uwzględniane w planach strategicznych przedsiębiorstwa,  a nie tylko ograniczać się do prawnych wymogów dotyczących zatrudniania osób niepełnosprawnych. We Francji podstawowym instrumentem w zakresie aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych jest system kwotowy. Dotyczy on pracodawców sektora publicznego i prywatnego zatrudniających ponad 20 pracowników. Liczba pracowników niepełnosprawnych powinna stanowić co najmniej 6% całkowitego zatrudnienia.

 W przypadku nie osiągnięcia powyższego wskaźnika, pracodawca ma obowiązek wnoszenia składek na rzecz Funduszu AGEFIPH (Stowarzyszenie Zarządzania Funduszami na rzecz Zawodowej Integracji Osób Niepełnosprawnych).

Integracja społeczna odnosi się do ustawowej zasady dostępności i dotyczy umożliwienia osobom niepełnosprawnym uczestnictwa w życiu społecznym na równi z pozostałymi obywatelami Francji.

NIEMCY

Zgodnie z art. 3 ust. 3, pkt 3 Ustawy Zasadniczej dla Republiki Federalnej Niemiec (niem. Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, skrót GG) „…nikt nie może być dyskryminowany ze względu na swoją niepełnosprawność”. W celu zapewnienia realizacji powyższego zapisu, rząd niemiecki tworzy prawne i finansowe rozwiązania, co ma swoje odzwierciedlenie w następujących dokumentach:

  • Ustawa o Równych Szansach Osób Niepełnosprawnych (Behindertengleichstellungsgesetz – BGG),
  • Dziewiąta Księga Kodeksu Socjalnego: Rehabilitacja i partycypacja osób niepełnosprawnych  (niem. Socialgesetzbuch Neuntes Buch Rehabilitation Und Teilhabe behinderter Menschen - SGB IX),
  • Jedenasta Księga Kodeksu Socjalnego: Ubezpieczenia opiekuńcze (SGB XI),
  • Piąta Księga Kodeksu Socjalnego: Ustawowe ubezpieczenia zdrowotne (SGB V),
  • Szósta Księga Kodeksu Socjalnego: Ustawowe ubezpieczenie emerytalne (SGB VI)
  • Siódma Księga Kodeksu Socjalnego: Ustawowe ubezpieczenie wypadkowe (SGB VII),
  • Dwunasta Księga Kodeksu Socjalnego: Pomoc społeczna (SGB XII),
  • Kodeks Budowlany (niem. Baugesetzbuch - BauGB),
  • Rozporządzenie o dostępie bez barier w zakresie technik informacyjnych (niem. Barrierefreie–Informationstechnik–Verordnung – BITV 2.0).
  • Krajowe Prawo wyborcze (Bundeswahlgesetz).

Spośród wyżej wymienionych dokumentów, jednym z najważniejszych jest Ustawa o Równych Szansach Osób Niepełnosprawnych. Głównym celem ustawy jest zapewnienie osobom niepełnosprawnym możliwości udziału w życiu społecznym i zawodowym oraz samostanowienia. W szczególności, dokument zawiera m.in.:

  • definicję niepełnosprawności,
  • zakaz dyskryminacji i zapewnienie dostępu bez  barier architektonicznych i informacyjnych,
  • prawo do posługiwania się językiem migowym i innymi pomocami komunikacyjnymi,
  • regulacje prawne odnośnie pełnomocnictwa w procedurach administracyjnych i socjalno-prawnych,
  • zadania i uprawnienia Przedstawiciela Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych.

Równie ważnym dokumentem jest IX Księga Kodeksu Socjalnego - Rehabilitacja i partycypacja osób niepełnosprawnych. Księga, będąca ustawą, precyzuje rodzaje świadczeń na rzecz osób niepełnosprawnych wg następujących grup:

  • świadczenia na rzecz rehabilitacji medycznej,
  • świadczenia na rzecz partycypacji w życiu zawodowym,
  • świadczenia na utrzymanie i inne świadczenia uzupełniające,
  • świadczenia na rzecz partycypacji w życiu społecznym.

 Ponadto IX Księga wskazuje podmioty odpowiedzialne za prowadzenie i finansowanie poszczególnych grup świadczeń oraz określa zasady współpracy pomiędzy różnymi instytucjami.

V Księga Kodeksu Socjalnego reguluje kwestie dotyczące świadczeń prewencyjnych, leczniczych oraz rehabilitacyjnych w odniesieniu do  osób ubezpieczonych w ramach obowiązkowego ustawowego ubezpieczenia zdrowotnego.

VI Księga Kodeksu Socjalnego definiuje zadania i kompetencje dla ustawowego ubezpieczenia emerytalnego, wśród których ważną rolę odgrywa  rehabilitacja zawodowa i medyczna w myśl zasady „”Najpierw rehabilitacja, potem renta”. Podejście to przedkłada działania aktywizująco - rehabilitacyjne nad świadczeniami rentowymi.

VII Księga Kodeksu Socjalnego nakłada na  instytucje ustawowego ubezpieczenia zdrowotnego, emerytalnego oraz ubezpieczenia wypadkowego obowiązek współpracy w obszarze rehabilitacji medycznej według standardów systemu zarządzania jakością.

XII Księga Kodeksu Socjalnego określa, m.in. zasady odnośnie (nieodpłatnej) pomocy społecznej w ramach działań zmierzających do integracji społecznej i zawodowej osób niepełnosprawnych.

Pozostałe dokumenty, czyli Kodeks Budowlany, Rozporządzenie o dostępie bez barier w zakresie technik informacyjnych oraz Krajowe Prawo wyborcze określają standardy, dzięki którym osoby niepełnosprawne mogą, w miarę normalnie, funkcjonować w codziennym życiu wśród ludzi w pełni sprawnych.

POSKA

Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, z późn. zm.) zapewnia każdemu obywatelowi Polski, w tym osobom niepełnosprawnym, wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy (art. 65). Zgodnie z ustawą wszyscy obywatele są wobec prawa równi i mają prawo do równego traktowania oraz nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny (art. 32). Ponadto, Konstytucja, w stosunku do osób niepełnosprawnych, zobowiązuje władze publiczne do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej (art. 68 ust. 3) oraz udzielania pomocy w zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej (art. 69). Dokumentem określającym obszary, sposoby oraz instytucje w zakresie przeciwdziałania łamania zasad równego traktowania z uwagi na niepełnosprawność jest ustawa o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania (Dz.U. 2010 nr 254 poz. 1700).

Ponieważ osoby niepełnosprawne często są dyskryminowane i napotykają liczne trudności w utrzymaniu więzów społecznych i zdobyciu pracy, wprowadzone zostały specjalne przepisy prawne mające na celu ich wspieranie i ochronę. Szczegółowe regulacje w tym zakresie zawiera ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721, z późn. zm.) zwana dalej ustawą o rehabilitacji oraz.  Podstawowym celem ustawy jest wyrównywanie szans oraz zapewnienie efektywnego i równego z innymi udziału w życiu społecznym, w tym również zawodowym. W szczególności ustawa zawiera m.in. regulacje w zakresie orzekania o niepełnosprawności, prawach i obowiązkach pracodawców i pracowników, uprawnieniach osób niepełnosprawnych, a także regulacje odnośnie zakładów chronionych. Równe traktowanie osób niepełnosprawnych w dostępie do pracy oraz korzystaniu z usług i instrumentów rynku pracy zapewnia również ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy  (Dz.U. 2004 nr 99 poz. 1001). Zgodnie z tą ustawą, zadania państwa w zakresie promocji zatrudnienia, łagodzenia skutków bezrobocia oraz aktywizacji zawodowej, w tym również osób niepełnosprawnych, realizowane są w oparciu o Krajowy Plan Działań na rzecz Zatrudnienia (KPDZ). Plan ma charakter ogólnokrajowy i stanowi podstawę dla regionalnych planów działań na rzecz zatrudnienia. Krajowy Plan Działań na rzecz zatrudnienia na lata 2015-2017 (KPDZ/2015-2017) jest obecnie w fazie projektu i w odniesieniu do działań realizowanych na rzecz osób niepełnosprawnych stanowi kontynuację inicjatyw rozpoczętych w trakcie realizacji KPDZ/2012-2014 oraz zakłada uzupełnienie o nowe działania (patrz. Tabela 1).

Kolejnym dokumentem jest Karta Praw Osób Niepełnosprawnych przyjęta uchwałą przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1sierpnia 1997 r. (M.P. z 13.08.1997 r. Nr 50 poz. 475). Karta gwarantuje prawo osób niepełnosprawnych do pomocy specjalistycznej umożliwiającej rozwój, zdobycie lub podniesienie kwalifikacji ogólnych i zawodowych (§ 1 pkt 5) oraz prawo do pracy na otwartym rynku pracy zgodnie z kwalifikacjami, wykształceniem i możliwościami oraz korzystania z doradztwa zawodowego i pośrednictwa, a gdy niepełnosprawność i stan zdrowia tego wymaga - prawo do pracy w warunkach dostosowanych do potrzeb niepełnosprawnych (§ 1 pkt 6). Należy nadmienić, że zakaz dyskryminacji w zatrudnieniu osób niepełnosprawnych oraz prawo do swobodnie wybranej pracy zapewnia również Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

W Polsce, obowiązującym dokumentem Międzynarodowej Organizacji Pracy jest Konwencja NR 159 MOP dotycząca rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia osób niepełnosprawnych, przyjęta w Genewie 20.06.1983 r. (Dz. U. z 2005 r. Nr 43, poz. 412). Na szczególną uwagę zasługuje również Kodeks Postępowania - Zarządzanie Niepełnosprawnością w Miejscu Pracy. Kodeks jest dokumentem MOP, który nie ma mocy obowiązującej, ale jest poradnikiem dla pracodawców zatrudniających lub rekrutujących osoby niepełnosprawne.

Tabela 1. Zadania dotyczące osób niepełnosprawnych, ujęte w projekcie KPDZ na lata 2015-2017

Zadania w ramach Działania kierunkowego 6. Wspieranie osób zaliczanych do grup defaworyzowanych na rynku pracy. (osoby młode, długotrwale bezrobotne, kobiety, osoby 50+, grupa NEEt[9], rodzice z małymi dziećmi, osoby niepełnosprawne

Zgłaszający zadania

Zadanie 6.5

Promocja dostępności i projektowania uniwersalnego jako skutecznego sposobu włączania w rynek pracy osób niepełnosprawnych o szczególnych potrzebach.

Cel: Promowanie dobrych praktyk oraz podniesienie wiedzy z zakresu dostępności, projektowania uniwersalnego oraz zarządzania różnorodnością w miejscu pracy.

MPiPS/BON

Planowane działanie: Organizowanie i współorganizowanie spotkań oraz konferencji, a także podejmowanie innych działań służących skutecznej realizacji zadania.

Przewidywane efekty: Zwiększenie poziomu wiedzy na temat dostępności projektowania uniwersalnego oraz zarządzania różnorodnością w miejscu pracy wśród pracodawców zatrudniających lub zamierzających zatrudnić osoby niepełnosprawne

Zadanie 6.6

Zwrot kosztów szkolenia pracowników pomagających niepełnosprawnemu pracownikowi w pracy

Cel: Włączenie do ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych nowego rodzaju wsparcia pracodawców zatrudniających pracowników niepełnosprawnych, poprzez umożliwienie im zwrotu kosztów szkolenia pracownika pomagającego pracownikowi niepełnosprawnemu w pracy w zakresie czynności ułatwiających niepełnosprawnemu komunikowanie się z otoczeniem, a także czynności niemożliwych lub trudnych do samodzielnego wykonania przez tego pracownika na stanowisku pracy.

MPiPS/BON

Planowane działanie: Wdrożenie zmiany do ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Przewidywane efekty: Uzupełnienie aktualnie funkcjonujących instrumentów wspierania pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne o nowe rozwiązanie umożliwiające profesjonalne wsparcie pracownika niepełnosprawnego w miejscu pracy.

Zadanie 6.7

Projekt szkoleniowy dotyczący zatrudnienia osób niepełnosprawnych w administracji publicznej (samorządy)

Cel: Podniesienie wiedzy z zakresu rehabilitacji zawodowej i zatrudniania osób niepełnosprawnych wśród pracowników administracji publicznej, w tym przede wszystkim samorządowej.

MPiPS/BON

Planowane działanie: Przeprowadzenie szkoleń dla ok. 1 000 pracowników administracji publicznej.

Przewidywane efekty:

  • Zwiększenie poziomu wiedzy z obszaru niepełnosprawności u ok. 1 000 pracowników administracji publicznej
  • Zwiększenie poziomu zatrudnienia osób niepełnosprawnych w jednostkach administracji publicznej.

Zadanie 6.8

Zatrudnienie wspomagane osób niepełnosprawnych

Cel: Włączenie do ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych instytucji zatrudnienia wspomaganego, która powinna przyczynić się do zwiększenia poziomu zatrudnienia osób niepełnosprawnych zagrożonych wykluczeniem i znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji na rynku pracy.

MPiPS/BON

Planowane działanie: Wdrożenie zmian systemowych w zakresie wspierania wchodzenia na rynek pracy i utrzymania w zatrudnieniu osób niepełnosprawnych znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji na rynku pracy.

Przewidywane efekty: Włączenie do ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych instytucji zatrudnienia wspomaganego.

Zadanie 6.9

Dofinansowanie do wynagrodzeń zatrudnionych osób niepełnosprawnych

Utrzymanie poziomu zatrudnienia osób niepełnosprawnych wspartych działaniami PFRON.

PFRON

Planowane działanie: Subsydiowanie poniesionych przez pracodawców kosztów płac zatrudnionych pracowników niepełnosprawnych.

Przewidywane efekty: Rocznie dofinansowanie wypłacone będzie do wynagrodzenia ok. 319 420 osób niepełnosprawnych.

Zadanie 6.10

Refundacja obowiązkowych składek na ubezpieczenia społeczne osób niepełnosprawnych prowadzących działalność gospodarczą

Cel: Objęcie wsparciem osób niepełnosprawnych prowadzących własną działalność gospodarczą.

PFRON

Planowane działanie: Zgodnie z art. 25a ust. 1 pkt 1 ustawy o rehabilitacji refundowane będą osobom niepełnosprawnym wykonującym działalność gospodarczą obowiązkowe składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe do wysokości odpowiadającej wysokości składki, której podstawą wymiaru jest kwota określona w art. 18 ust. 8 oraz w art. 18a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1442, z późn. zm.).

Przewidywane efekty:

  • Refundacja w przeliczeniu średniomiesięcznym dla 23 579 beneficjentów;
  • Refundacja dla 31 833 osób niepełnosprawnych w skali roku.

Zadanie 6.11

Refundacja składek na ubezpieczenia społeczne niepełnosprawnemu rolnikowi lub rolnikowi zobowiązanemu do opłacania składek za niepełnosprawnego domownika

Cel: Objęcie wsparciem niepełnosprawnych rolników i domowników

PFRON

Planowane działanie: Zgodnie z art. 25a ust. 1 pkt 2 ustawy o rehabilitacji dokonywana będzie refundacja niepełnosprawnemu rolnikowi lub rolnikowi zobowiązanemu do opłacania składek za niepełnosprawnego domownika, składki na ubezpieczenia społeczne rolników – wypadkowe, chorobowe, macierzyńskie oraz emerytalno-rentowe.

Przewidywane efekty: Refundacja składek na ubezpieczenia społeczne niepełnosprawnych rolników lub rolników zobowiązanych do opłacania składek za niepełnosprawnego domownika w latach 2015-2017 zostanie wypłacona w przeliczeniu średnio kwartalnym dla 2 523 niepełnosprawnych rolników i domowników oraz 3 407 osób w skali roku.

Zadanie 6.12

Trener pracy jako sposób na zwiększenie zatrudnienia osób niepełnosprawnych

 

Cel: Wypracowanie wytycznych dotyczących funkcjonowania trenera pracy, w tym narzędzi do rekrutacji i selekcji, szkolenia oraz zarządzania i monitorowania trenerów pracy.

PFRON

Planowane działanie:

  • Organizacja 12 spotkań z przedstawicielami samorządów terytorialnych, PSZ, NGO oraz pracodawców;
  • Opracowanie projektu zmiany do ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych;
  • Organizacja konferencji upowszechniającej.

Przewidywane efekty:

  • Stworzenie wytycznych dotyczących świadczenia usług przez trenera pracy, obejmujących zestaw narzędzi do rekrutacji trenerów pracy, zestaw narzędzi szkolenia trenerów pracy, zestaw narzędzi monitorowania i zarządzania pracą trenera (aplikacja on-line - Elektroniczny System Monitoringu);
  • Organizacja 12 spotkań z przedstawicielami samorządów terytorialnych, PSZ, NGO oraz pracodawców;
  • Organizacja konferencji upowszechniającej;
  • Zaadoptowanie sprawdzonych rozwiązań i innowacji w polskich warunkach;
  • Poprawa włączenia osób niepełnosprawnych do rynku pracy.

Zadanie 6.13 Wspieranie zatrudnienia osób niepełnosprawnych będących w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy

Cel: Wdrażanie i promocja ogólnopolskich i ponadregionalnych rozwiązań z zakresu aktywizacji zawodowej i integracji społecznej osób niepełnosprawnych z rzadko występującymi niepełnosprawnościami i niektórymi niepełnosprawnościami sprzężonymi, będącymi w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy.

PFRON

Planowane działanie: Kontynuacja realizowanych w ramach PO KL projektów, rozpoczętych w latach ubiegłych, skierowanych do wybranych grup osób niepełnosprawnych:

  • wsparcie osób niepełnosprawnych ruchowo na rynku pracy IV,
  • ramowe wytyczne w zakresie projektowania obiektów, pomieszczeń oraz przystosowania stanowisk pracy dla osób niepełnosprawnych o specyficznych potrzebach,
  • wsparcie środowiska osób niepełnosprawnych z terenów wiejskich i małomiasteczkowych,
  • staż w administracji publicznej wsparciem aktywizacji społecznej i zawodowej osób niepełnosprawnych oraz budowaniem pozytywnego wizerunku osób niepełnosprawnych na rynku pracy II,
  • wsparcie osób z rzadko występującymi niepełnosprawnościami i niektórymi niepełnosprawnościami sprzężonymi w wieku 45+ na rynku pracy II,
  • wsparcie absolwentów we wchodzeniu na rynek pracy II,
  • wsparcie osób z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym i znacznym (w tym z zespołem Downa i/lub niepełnosprawnościami sprzężonymi) oraz głębokim stopniem upośledzenia umysłowego III.

Przewidywane efekty: Liczba osób niepełnosprawnych objętych wsparciem w poszczególnych projektach:

  • wsparcie osób niepełnosprawnych ruchowo na rynku pracy IV – 1600 osób,
  • wsparcie środowiska osób niepełnosprawnych z terenów wiejskich i małomiasteczkowych – 2000 osób,
  • staż w administracji publicznej wsparciem aktywizacji społecznej i zawodowej osób niepełnosprawnych oraz budowaniem pozytywnego wizerunku osób niepełnosprawnych na rynku pracy II – 200 osób,
  • wsparcie osób z rzadko występującymi niepełnosprawnościami i niektórymi niepełnosprawnościami sprzężonymi

Zadanie 6.14 JUNIOR – program aktywizacji zawodowej absolwentów niepełnosprawnych

Cel: Zwiększenie możliwości osób niepełnosprawnych w korzystaniu ze staży, jako instrumentu rynku pracy.

PFRON

Planowane działanie:

  • Przekazywanie pomocy finansowej niepełnosprawnemu absolwentowi skierowanemu na staż przez PUP, w formie comiesięcznego dofinansowania będącego świadczeniem na rehabilitację zawodową;
  • Wypłacanie premii doradcom zawodowym za opiekę nad niepełnosprawnymi stażystami;
  • Wypłacanie premii pracodawcom uczestniczącym w programie z tytułu odbycia stażu przez absolwenta.

Przewidywane efekty: Rozpoczęcie stażu przez 450 niepełnosprawnych absolwentów rocznie, ok. 20% z tych osób uzyska zatrudnienie w ciągu 6 m-cy po odbyciu stażu.

Zadanie 6.15 Pomoc w uzyskaniu wykształcenia na poziomie wyższym przez osoby niepełnosprawne

Cel: Wyeliminowanie lub zmniejszenie barier ograniczających uczestnictwo beneficjentów programu w dostępie do edukacji oraz zwiększenie szans beneficjentów programu na rywalizację o zatrudnienie na otwartym rynku pracy poprzez podwyższanie kwalifikacji

 

Planowane działanie: W ramach pilotażowego programu pn. „Aktywny samorząd” - Moduł II – pomoc w uzyskaniu wykształcenia na poziomie wyższym ze środków PFRON osobom niepełnosprawnym spełniającym określone warunki programowe będą dofinansowane koszty opłaty za naukę (czesne) oraz inne koszty związane z pobieraniem nauki w formie dodatku na pokrycie kosztów kształcenia.

Przewidywane efekty:

  • Objęcie działaniami programowymi corocznie około 16 tys. osób;
  • Wzmocnienie potencjału zatrudnieniowego osób objętych działaniami w ramach programu.

Źródło: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Rynku Pracy, Warszawa 2014, http://www.mpips.gov.pl/bip/projekty-aktow-prawnych/projekty-programow-i-inne/rajowegolanuziaanarzeczatrudnienianalata2015-2017/

PODSUMOWANIE – regulacje prawne

W Polsce, Francji i Niemczech, polityka na rzecz osób niepełnosprawnych jest zgodna z podstawowymi zaleceniami zawartymi w aktach prawnych Unii Europejskiej, Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz Międzynarodowej Organizacji Pracy. Najważniejsze obszary działań obejmują następujące kwestie:

  • przeciwdziałanie dyskryminacji osób niepełnosprawnych,
  • ochrona praw osób niepełnosprawnych i ich równego traktowania,
  • wyrównywanie szans poprzez niwelowanie barier oraz materialne wsparcie,
  • rehabilitacja zawodowa i społeczna zmierzająca sprzyjająca tworzeniu odpowiednich warunków do zatrudniania na otwartym rynku pracy,
  • współpraca z organizacjami i przedsiębiorcami w celu rozwiązywania trudności związanych z zatrudnianiem osób niepełnosprawnych.   

Spośród zaprezentowanych krajów, na szczególną uwagę zasługuje prawodawstwo francuskie, gdzie wszystkie najważniejsze aspekty dotyczące osób niepełnosprawnych zawarte są w jednej ustawie z 2005 r. Na tle omawianych państw, pod względem ilości jak i skomplikowania aktów prawnych, najgorzej wygląda Polska. Zagmatwane przepisy powodują, że wielu polskich pracodawców świadomie rezygnuje z ustawowego zatrudniania osób niepełnosprawnych kosztem płacenia składek na PFRON.

4. Instytucje działające na rzecz zatrudnienia osób niepełnosprawnych

FRANCJA

We Francji, system instytucjonalny uległ głębokiej reorganizacji wraz z uchwaleniem 11 lutego 2005 r. „Ustawy o niepełnosprawności.  Podstawowym założeniem wprowadzonych zmian było uproszczenie i ujednolicenie przedmiotowego systemu. W tym celu jako jednostkę nadrzędną, a zarazem pierwszego kontaktu w udzielaniu pomocy osobom niepełnosprawnym i ich rodzinom, powołano Departamentalne Ośrodki dla Osób Niepełnosprawnych (Les Maisons Départementales des Personnes Handicapées - MDPH). Ponadto, w strukturach MDPH utworzone zostały niezależne Komisje Praw i Autonomii Osób Niepełnosprawnych (fr. Les Commissions des droits et de l'autonomie des personnes handicapées - CDAPH), których działalność dotyczy mi.in orzekania o niepełnosprawności oraz podejmowania decyzji odnośnie przyznawanych osobom niepełnosprawnym świadczeń finansowych i pomocy. We francuskim systemie instytucjonalnym wspierającym osoby niepełnosprawne, większość podmiotów podejmuje działania w zakresie rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych oraz świadczy pomoc w poszukiwaniu i  utrzymaniu pracy (patrz Rysunek 2).

 

Komisje Praw i Autonomii Osób Niepełnosprawnych

Rysunek 2. Instytucje podejmujące działania na rzecz osób niepełnosprawnych we Francji.

Źródło: Opracowanie własne

Szczegółowe informacje o zadaniach wykonywanych przez wymienione wyżej instytucje oraz inne podmioty działające na rzecz osób niepełnosprawnych zawarte zostały w Tabela 2.

Tabela 2. Zadania instytucji podejmujących działania na rzecz osób niepełnosprawnych we Francji

Nazwa instytucji

Zakres kompetencji

Departamentalne Ośrodki dla Osób Niepełnosprawnych

(fr. MDPH)

  • Przyjmowanie wszelkiego rodzaju zgłoszeń od osób niepełnosprawnych i ich rodzin.
  • Informowanie, doradzanie i wspieranie osób niepełnosprawnych od momentu przez cały czas trwania niepełnosprawności.
  • Udzielanie pomocy osobom niepełnosprawnym w tworzeniu ich indywidualnego Planu Życiowego[10], opisanego w dalszej części raportu.
  • Powoływanie i organizowanie prac wyspecjalizowanych zespołów oceniających  potrzeby osób niepełnosprawnych na podstawie ich indywidualnego Planu Życiowego i proponujących Indywidualny Program Rekompensaty.
  • Wdrażanie Indywidualnego Programu Rekompensat.
  • Organizowanie spotkań Komisji Praw i Autonomii Osób Niepełnosprawnychoraz nadzorowanie wdrażania przyjętych decyzji
  • Zarządzanie funduszami rekompensacyjnymi.

Komisje Praw i Autonomii Osób Niepełnosprawnych

(fr. CDAPH)

  • Poradnictwo szkolne i zawodowe dla osób niepełnosprawnych.
  • Informowanie o ośrodkach lub instytucjach realizujących potrzeby osób niepełnosprawnych.
  • Przyznawaniem zasiłków i świadczeń.
  • Przyznawanie Kart Inwalidztwa.
  • Orzekaniem o stopniu i rodzaju niepełnosprawności zawodowej.

Fundusz dla Integracji Osób Niepełnosprawnych na stanowiska w Instytucjach Sektora Publicznego

  • Promowanie i wspieranie zatrudniania osób niepełnosprawnych w instytucjach sektora Pracodawcami Sektora Publicznego, tzn. w instytucjach państwowych, terytorialnych jednostkach administracyjnych oraz państwowych szpitalach.

Stowarzyszenie Zarządzania Funduszami na rzecz Zawodowej Integracji Osób Niepełnosprawnych

(fr. AGEFIPH)

  • Orzekanie w zakresie niepełnosprawności dla pracowników sektora prywatnego.
  • Finansowanie i wdrażanie programów w zakresie Szkolenia Zawodowego, mających na celu zidentyfikowanie kompetencji i kwalifikacji pracowników niepełnosprawnych, poszukujących pracy.
  • Wypłacanie środków finansowych na przekwalifikowanie zawodowe osobób niepełnosprawnych, które ukończyły kształcenie w Centrach Reedukacji Zawodowej.
  • Koordynowanie i kontrolowanie składania przez pracowników deklaracji o zatrudnieniu niepełnosprawnych pracowników.

Centra reedukacji zawodowej (fr. CRP)

  • Kształcenie zawodowe, przy udziale profesjonalnego wsparcia dydaktycznego i medyczno – socjalnego, w celu przygotowania osoby niepełnosprawnej do podjęcia pracy.

Ogólnokrajowa sieć organizacji wyspecjalizowanych w poszukiwaniu zatrudnienia dla osób

niepełnosprawnych „Przylądek zatrudnienia”
( fr. „Cap emploi”)

  • Wspieranie ON w poszukiwaniu zatrudnienia zarówno w sektorze prywatnym, jak i publicznym na etapie rekrutacji i integracji w firmie. W ramach  rekrutacji:
    • analizują profile oferowanych stanowisk i poszukiwanych kandydatów,
    • informują pracodawców o ograniczeniach związanych z niepełnosprawnością  oraz sposobach ich rekompensowania,
    • wyszukują i anonsują kandydatów,
    • udzielają informacji odnośnie dostępnych form dofinansowania.

      W ramach  integracji:

  • utrzymują stały kontakt z nowozatrudnionym niepełnosprawnym pracownikiem,
  • udzielają pomocy w przygotowaniu  dokumentów dla AGEFIPH,
  • udzielają pomocy w dostosowywaniu stanowiska, pracy, szkolenia,
  • pomagają w utrzymaniu stanowiska w przypadku pogorszenia stanu zdrowia lub w przypadku zmian odnośnie stanowiska pracy.

Organizacja „Biegun zatrudnienia”

( fr. „Pole emploi”)

  • Udzielanie indywidualnej pomocy osobom bezrobotnym w jak najszybszym powrocie do pracy i na możliwie najlepszych warunkach. W szczególności działania instytucji  polegają na:
    • rejestrowaniu osób poszukujących pracy,
    • informowaniu o rynku pracy,
    • nawiązywaniu kontaktów pomiędzy pracodawcami a poszukującymi pracy.

Narodowa Kasa Solidarności na rzecz Autonomii

( fr. CNSA)

  • Współfinansowanie wsparcia dla osób niepełnosprawnych , które utraciły samodzielność.
  • Kontrolowanie na prawidłowym podziałem środków finansowych pomiędzy wyznaczone instytucje i urzędy na terenie całego kraju.
  • Ustalenie krajowych standardów dla oceny niepełnosprawności i utraty samodzielności.
  • Kreowanie planów na potrzeby departamentalnych projektów wsparcia dla osób niepełnosprawnych.
  • Udzielanie informacji i pomocy doradczej w zakresie wsparcia technicznego.
  • Aktywizacja osób niepełnosprawnych.

Organizacja wspierająca osoby niepełnosprawne w utrzymaniu zatrudnienia (fr.SAMETH)

  • Podejmowanie działań pozwalających niepełnosprawnemu pracownikowi nie stracić pracy. Pomoc SMETH dotyczyć w szczególności następujących podmiotów:
    • przedsiębiorców prywatnych i ich pracownikom, zatrudnionym na podstawie umowy o pracę dłużej niż 6 miesięcy,
    • instytucji i urzędów sektora publicznego oraz ich pracowników i stażystów,
    • niezależnych pracowników niepełnosprawnych,
    • osób, które uzyskały Orzeczenie o Niepełnosprawności Pracownika,
    • ofiar wypadków przy pracy i chorób zawodowych, posiadających orzeczenie o częściowej stałej niezdolności do pracy na poziomi co najmniej 10%,
    • osób uprawnionych do pobierania renty inwalidzkiej lub posiadania karty inwalidzkiej na poziomie niepełnosprawności powyżej 80%,
    • pracowników pobierający czasowe świadczenia inwalidzkie,
    • pracowników przekwalifikowanych,
    • osób korzystających ze Świadczenia dla Dorosłych Niepełnosprawnych,
    • osób uprawnionych do pobierania inwalidzkiej renty wojskowej.

Źródło: w oparciu o Ustawę z 2005 roku.

NIEMCY

W Niemczech istnieje siedem rodzajów podmiotów świadczących usługi na rzecz rehabilitacji społecznej i zawodowej osób niepełnosprawnych. Należą do nich:

  • Państwowa Agencja Pracy,
  • Urząd ds. Integracji
  • instytucje ubezpieczenia wypadkowego,
  • instytucje ubezpieczenia emerytalnego,
  • instytucje ubezpieczenia zdrowotnego,
  • instytucje opieki i zaopatrzenia ofiar ,
  • instytucje pomocy dla dzieci i młodzieży,
  • instytucje pomocy społecznej.

Na najwyższym szczeblu znajdują się Federalna Agencja Pracy i Urząd ds. Integracji, które posiadają również swoje oddziały na szczeblu regionalnym.  Federalna Agencja Pracy działa pod nadzorem prawnym i merytorycznym Rządu Federalnego i zajmuje się m.in.:

  • nadzorem nad wywiązywaniem się pracodawców z obowiązku zatrudniania osób niepełnosprawnych,
  • doradztwem zawodowym,
  • pośrednictwem pracy,
  • szkoleniami.

Urząd ds. Integracji, na poziomie federalnym, odpowiedzialny jest za ochronę osób ze znaczną niepełnosprawnością przed zwolnieniem, stąd pracodawca w przypadku rozwiązania umowy z taką osobą musi posiadać oficjalną zgodę Urzędu. Natomiast, na poziomie regionalnym, Urząd ds. Integracji realizuje m.in. następujące działania:

  • przyznaje świadczenia osobom ze znacznym stopniem niepełnosprawności,
  • udziela pomocy osobom niepełnosprawnym w utrzymaniu pracy,
  • dokonuje zwrotu kosztów pracodawcom, którzy zatrudniają pracowników niepełnosprawnych korzystających z pomocy innych pracowników lub wytwarzają poniżej 80% wyników średniej siły roboczej.

Instytucje ubezpieczenia wypadkowego podejmują działania w stosunku do osób, których niepełnosprawność powstała w wyniku choroby zawodowej lub w skutek wypadku przy pracy. Nadrzędną zasadą funkcjonowania tego podmiotu jest podejmowanie działań rehabilitacyjnych przed udzieleniem renty. Usługi świadczone osobom niepełnosprawnym przez instytucje ubezpieczenia wypadkowego mają przed wszystkim na celu:

  • utrzymanie i ponowne objęcie miejsca pracy,
  • przygotowanie zawodowe,
  • szkolenie i kształcenie zawodowe,
  • przyznawanie poszkodowanym renty.

Wymienione wyżej instytucje realizują swoje zadania w oparciu o trzy filary systemu socjalnego. Pierwszy, najbardziej powszechny - system ubezpieczeń społecznych – finansowany jest ze składek pracodawców i pracowników. Drugi system, tzw. system zaopatrzenia dotyczy osób, które nie odprowadzają składek z uwagi na pełnioną funkcję w państwie, np.: sędziowie, żołnierze, ofiary wojny, etc.  Trzeci filar stanowi system pomocy społecznej, który oparty jest na wpływach podatkowychoraz środkach z budżetów publicznych,  w szczególności z budżetów jednostek samorządu terytorialnego.

Należy podkreślić, że większość świadczeń realizowanych jest przez więcej niż jeden podmiot, stąd zobowiązane są one do wypracowywania określonych standardów współpracy zgodnie z zasadami ustalonymi przez Federalną Wspólnotę Roboczą ds. Rehabilitacji wraz z udziałem innych organizacji pozarządowych reprezentujących osoby niepełnosprawne.

POLSKA

Polsce, najważniejszą funkcję wśród instytucji działających na rzecz osób niepełnosprawnych pełni Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych, sprawujący nadzór nad wykonywaniem zadań wynikających z ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Do zadań Pełnomocnika należy m.in.:

  • nadzór i koordynacja realizacji zadań wynikających z ustawy, polegająca na:
    • domaganiu się od podmiotów informacji, dokumentów i sprawozdań okresowych
      w zakresie realizowanych zadań określonych w ustawie;
    • organizowaniu szkoleń i konferencji;
    • udzielaniu informacji dotyczących rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudniania osób niepełnosprawnych;
    • opracowywaniu standardów w zakresie realizacji zadań określonych w ustawie,
    • realizacji zadań:
      •  wynikających z programów rządowych dotyczących rozwiązywania problemów osób niepełnosprawnych,
      • działań zmierzających do ograniczenia skutków niepełnosprawności i barier, utrudniających osobom niepełnosprawnym funkcjonowanie w społeczeństwie,
  • inicjowanie lub przeprowadzanie kontroli realizacji zadań wynikających z ustawy,
  • opracowywanie i opiniowanie projektów aktów normatywnych w zakresie zatrudnienia, rehabilitacji oraz warunków życia osób niepełnosprawnych,
  • opracowywanie projektów programów rządowych w kwestii rozwiązywania problemów osób niepełnosprawnych,
  • ustalanie założeń do rocznych planów rzeczowo-finansowych dotyczących realizacji zadań wynikających z ustawy;
  • inicjowanie działań mających na celu ograniczenie skutków niepełnosprawności i barier utrudniających osobom niepełnosprawnym funkcjonowanie w społeczeństwie,
  • współpraca z organizacjami pozarządowymi i fundacjami działającymi na rzecz osób niepełnosprawnych[11].

Pełnomocnik realizuje swoje zadania przy pomocy Biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych (BON), będącego wyodrębnioną komórką organizacyjną w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej.

Organem doradczym Pełnomocnika jest Krajowa Rada Konsultacyjna do Spraw Osób Niepełnosprawnych stanowiąca forum współdziałania na rzecz osób niepełnosprawnych, organów administracji rządowej, samorządu terytorialnego oraz organizacji pozarządowych. Do działań Rady należy przedstawianie Pełnomocnikowi:

  • propozycji działań zmierzających do integracji osób niepełnosprawnych oraz rozwiązań mających na celu zaspokajanie potrzeb osób niepełnosprawnych z uwagi na ich niepełnosprawność,
  • opinii do dokumentów przedkładanych Radzie przez Pełnomocnika, w tym do projektów:
    • aktów prawnych oddziaływujących lub  mogących mieć wpływ na sytuację osób niepełnosprawnych, planów finansowych oraz sprawozdań Funduszu,
    • rządowych programów działań na rzecz osób niepełnosprawnych oraz informacji o ich realizacji,
    • rocznych informacji o działalności Rady[12].

Ponadto zadaniem Krajowej Rady Konsultacyjnej do Spraw Osób Niepełnosprawnych jest informowanie odpowiednich organów o potrzebie wydania lub zmiany przepisów odnoszących się do sytuacji osób niepełnosprawnych.

Ważną instytucją działającą na rzecz osób niepełnosprawnych jest Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON). Fundusz ten posiada osobowość prawną, a nadzór nad nim sprawuje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, który na wniosek Prezesa Zarządu Funduszu, po uzyskaniu pozytywnej opinii Pełnomocnika, zatwierdza statut określający organizację, szczegółowe zasady i tryb jego działania[13].

Realizacja znacznej części zadań w zakresie rehabilitacji zawodowej i społecznej leży w kompetencjach samorządów terytorialnych, szczególnie na poziomie wojewódzkim i powiatowym. Na poziomie województwa są to następujące instytucje:

  • Samorząd Województwa,
  • Sejmik Województwa,
  • Marszałek Województwa,
  • Wojewoda,
  • Wojewódzkie społeczne rady ds. osób niepełnosprawnych,
  • Wojewódzkie Zespoły ds. Orzekania o Niepełnosprawności.

Zadania powyższych jednostek określone są w ustawie o rehabilitacji oraz rozporządzeniu Ministra Polityki Społecznej z dnia 6 sierpnia 2004 r. w sprawie określenia zadań samorządu województwa, które mogą być finansowane ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 187, poz. 1940 z późn. zm.).

Zgodnie z ustawą, samorząd województwa, odpowiedzialny jest za[14]:

  • opracowanie i realizację wojewódzkich programów dotyczących wyrównywania szans osób niepełnosprawnych i przeciwdziałania ich wykluczeniu społecznemu oraz pomocy w realizacji zadań na rzecz zatrudniania osób niepełnosprawnych,
  •  opracowywanie i przedstawianie Pełnomocnikowi informacji o prowadzonej działalności,
  • dofinansowanie robót budowlanych dotyczących obiektów służących rehabilitacji, w związku z potrzebami osób niepełnosprawnych,
  •  dofinansowanie kosztów tworzenia i działania zakładów aktywności zawodowej,
  • współpracę z organami administracji rządowej oraz powiatami i gminami w realizacji zadań wynikających z ustawy
  • współpracę z organizacjami pozarządowymi i fundacjami działającymi na rzecz osób niepełnosprawnych,
  •  opiniowanie wniosku o wpis do rejestru ośrodków oraz rejestru organizatorów turnusów organizowanych przy udziale środków PFRON.

Sejmik województwa ,w formie uchwały, określa zadania, na które przeznacza środki przekazane przez PFRON[15].

Wojewoda realizuje zadania związane z[16]:

  • działalnością wojewódzkich i powiatowych zespołów ds. orzekania o niepełnosprawności. W szczególności:
    • ustala obszar działania powiatowego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności, który może obejmować swoim zasięgiem więcej niż jeden powiat, oraz siedziby wyjazdowych składów orzekających w powiatach, w których nie powołano powiatowego zespołu,
    • powołuje i odwołuje wojewoda, po zasięgnięciu opinii Pełnomocnika, zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności,
    • pełni bezpośredni nadzór nad powiatowymi zespołami,
    • przedstawia Pełnomocnikowi informacje o realizacji zadań powiatowych zespołów, sporządzane na podstawie informacji otrzymanych od starostów oraz wojewódzkiego zespołu;
    • rejestracją[17] ośrodków oraz organizatorów turnusów realizowanych dzięki środkom z PFRON;
    • działalnością zakładów pracy chronionej i zakładów aktywności zawodowej. W tym zakresie do zadań Wojewody należy:
      • wydanie decyzji o przyznaniu statusu zakładu pracy chronionej lub zakładu aktywności zawodowej,
      • podjęcie decyzji o utracie ww. statusu.

Oprócz wymieniony wyżej zadań, obowiązkiem Wojewody jest przedkładanie Pełnomocnikowi  Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych informacji dotyczących:

  • wyników kontroli w zakładach pracy chronionej oraz zakładach aktywności zawodowej odnośnie spełniania warunków i obowiązków wynikających z ustawy o rehabilitacji (wraz z Państwową Inspekcja Pracy),
  • decyzji oraz stanu zatrudnienia w zakładach pracy chronionej i zakładach aktywności zawodowej,
  • wydanych decyzji oraz stanu zatrudnienia w zakładach pracy chronionej i zakładach aktywności zawodowej.

Wojewódzkie rady do spraw osób niepełnosprawnych są organami opiniodawczo – doradczymi marszałków województw. Ich działalność polega na:

  • inspirowaniu przedsięwzięć zmierzających do:
    • integracji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych,
    • realizacji praw osób niepełnosprawnych;
    • opiniowaniu projektów wojewódzkich programów działań na rzecz osób niepełnosprawnych;
    • ocenie realizacji programów;
    • opiniowaniu projektów uchwał i programów przyjmowanych przez sejmik województwa pod kątem ich skutków dla osób niepełnosprawnych[18].

Na poziomie powiatowym, instytucjami podejmującymi zadania na rzecz rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych są:

  • Starosta powiatu,
  • Rada Powiatu,
  • Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie (PCPR),
  • Powiatowe społeczne rady ds. osób niepełnosprawnych,
  • Powiatowy Urząd Pracy (PUP),
  • Powiatowe Zespoły do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności.

Aktem prawnym określającym zadania powiatu jest ustawa o rehabilitacji oraz rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie określenia rodzajów zadań powiatu, które mogą być finansowane ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (Dz. U. 2002 nr 96 poz. 861).

Do zadań Starosty powiatu należy[19]:

  • powoływanie i odwoływanie powiatowych zespołów do spraw orzekania
    o niepełnosprawności, po uzyskaniu zgody wojewody,
  • udzielanie lub umorzenie osobie niepełnosprawnej dotacji na rozpoczęcie działalności gospodarczej, , rolniczej lub wniesienie wkładu do spółdzielni socjalnej,
  • dofinansowywanie kredytu bankowego zaciągniętego przez osoby niepełnosprawne na kontynuowanie działalności gospodarczej,
  • udzielanie pomocy finansowej pracodawcom zatrudniającym osoby niepełnosprawne.

Rada powiatu, w formie uchwały, określa zadania, na które przeznacza środki przekazane według algorytmu z PFRON na realizację określonych zadań lub rodzajów zadań[20].

Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie są jednostkami podporządkowanymi  zarządowi powiatu. Do ich zadań należy m.in.:

  • opracowywanie i realizacja, zgodnych z powiatową strategią dotyczącą rozwiązywania problemów społecznych, powiatowych programów działań na rzecz osób niepełnosprawnych w zakresie:
    • rehabilitacji społecznej,
    • przestrzegania praw osób niepełnosprawnych;
    • współpraca z organizacjami pozarządowymi i fundacjami działającymi na rzecz osób niepełnosprawnych w zakresie rehabilitacji społecznej i zawodowej tych osób,
    • podejmowanie działań zmierzających do ograniczania skutków niepełnosprawności;
    • opracowywanie i przedstawianie planów zadań i informacji z prowadzonej działalności oraz ich udostępnianie na potrzeby samorządu województwa,
    • dofinansowywanie:
      • uczestnictwa osób niepełnosprawnych i ich opiekunów w turnusach rehabilitacyjnych,
      • sportu, kultury, rekreacji i turystyki osób niepełnosprawnych,
      • zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny, przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze przyznawane osobom niepełnosprawnym na podstawie odrębnych przepisów,
      • likwidacji barier architektonicznych, w komunikowaniu się i technicznych,
      • rehabilitacji dzieci i młodzieży,
      • usług tłumacza języka migowego lub tłumacza-przewodnika[21].

Powiatowe społeczne rady do spraw osób niepełnosprawnych, tworzone przy starostwach, są organami opiniodawczo-doradczymi. Do ich zadań należy:

  • inspirowanie przedsięwzięć zmierzających do:
    • integracji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych,
    • realizacji praw osób niepełnosprawnych;
    • opiniowanie projektów powiatowych programów działań na rzecz osób niepełnosprawnych;
    • ocena realizacji programów;
    • opiniowanie projektów uchwał i programów przyjmowanych przez radę powiatu pod kątem ich skutków dla osób niepełnosprawnych[22].

Powiatowe Urzędy Pracy, w odniesieniu do osób niepełnosprawnych, zobowiązane są, do przeprowadzania następujących działań[23]:

  • opracowywania i realizowania powiatowych programów działań w zakresie rehabilitacji społecznej oraz przestrzegania praw osób niepełnosprawnych,
    • współpracy z fundacjami i organizacjami pozarządowymi zaangażowanymi w rehabilitacje społeczną i zawodową osób niepełnosprawnych,
    • dofinansowania:
      • uczestnictwa w turnusach rehabilitacyjnych,
      • sportu, kultury, rekreacji i turystyki osób niepełnosprawnych,
      • zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny, przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze (przyznawane osobom niepełnosprawnym na podstawie odrębnych przepisów),
      • usuwania barier architektonicznych, w komunikowaniu się i technicznych, w związku z indywidualnymi potrzebami osób niepełnosprawnych,
      • usług tłumacza języka migowego lub tłumacza-przewodnika,
      • kosztów związanych z tworzeniem i działalnością warsztatów terapii zajęciowej.

W Polsce, funkcjonują również liczne fundacje i organizacje, których działalność o charakterze rehabilitacyjnym skierowana jest do wybranych grup osób niepełnosprawnych. Spośród kilku tysięcy organizacji pozarządowych można wymienić: Polski Związek Niewidomych, Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi, Polski Związek Głuchych, Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym. Ponadto, osoby niepełnosprawne mogą korzystać z pomocy społecznej udzielanej m.in. przez  ośrodki pomocy społecznej, domy pomocy społecznej oraz warsztaty terapii zajęciowej. Zasady jej udzielania określa ustawa o pomocy społecznej z dn. 12.03.2004 (Dz. U. z 7.02.2013 poz. 182).

 

Rysunek 3. Instytucje realizujące zadania dotyczące rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych.

Źródło: Opracowanie własne

PODSUMOWANIE – instytucje działające na rzecz osób niepełnosprawnych

Pomiędzy Polską, Francją i Niemcami istnieje duża rozbieżność w zakresie rozwiązań instytucjonalnych.

Najbardziej uproszczony i ujednolicony system funkcjonuje na terenie Republiki Francuskiej, gdzie osoba niepełnosprawna, jej rodzina bądź opiekunowie, uzyskują kompetentną pomoc oraz opiekę przez cały czas trwania niepełnosprawności w ramach jednej instytucji – w Departamentalnym Ośrodku dla Osób Niepełnosprawnych. Organizacja ta stanowi funkcję koordynatora w zakresie wszelkich działań dotyczących osób niepełnosprawnych zarówno w kwestii orzecznictwa jak i rehabilitacji medycznej, społecznej i zawodowej.

W Niemczech występuje znacznie większe zróżnicowanie wśród instytucji prowadzących bądź finansujących świadczenia na rzecz osób niepełnosprawnych. Z reguły są to podmioty odpowiedzialne za wykonywanie usług o charakterze socjalnym w stosunku do wszystkich obywateli kraju, np.: Federalna Agencja Pracy, instytucje ubezpieczenia emerytalnego, czy też instytucje ubezpieczenia wypadkowego. W związku z szerokim zakresem obowiązków oraz liczną grupą beneficjentów, usługi świadczone osobom niepełnosprawnym mogą być realizowane bezpośrednio przez instytucje prowadzące lub zlecane zewnętrznym wykonawcom.  Funkcjonowanie różnorodnych wykonawców świadczeń wspomagających osoby niepełnosprawne przyczyniło się do wypracowania w Niemczech wysokich standardów w zakresie jakości wykonywanych usług. Standardy te  oparte są o rekomendacje opracowywane przez Federalną Wspólnotę Roboczą ds. Rehabilitacji z udziałem federacji socjalnych organizacji pozarządowych oraz zrzeszeń osób niepełnosprawnych.

W Polsce, system instytucjonalny wspomagający osoby niepełnosprawne jest bardzo rozbudowany i rozproszony. Istnieje wiele usług świadczonych przez różne organizacje, które nie posiadają wypracowanych standardów współpracy. Ponadto zakres kompetencji oraz obszar działalności niektórych instytucji pokrywa się. Najlepszym przykładem jest, opisany w pierwszym rozdziale, system orzecznictwa. W Polsce, nie ma również instytucjonalnego systemu wsparcia osób niepełnosprawnych w procesie poszukiwania i utrzymania pracy, co stanowi jeden z głównych obszarów działalności podmiotów funkcjonujących we Francji i Niemczech.               

4.1.  Zatrudnienie na otwartym rynku pracy

FRANCJA

We Francji podstawowym instrumentem w zakresie aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych jest system kwotowy. Dotyczy on pracodawców sektora publicznego i prywatnego, którzy zatrudniają ponad 20 pracowników. Liczba pracowników niepełnosprawnych powinna stanowić co najmniej 6% całkowitego zatrudnienia. Oprócz bezpośredniego zatrudnienia niepełnosprawnych pracowników, powyższy obowiązek może być dopełniony przez następujące formy działań:

  • przyjęcie niepełnosprawnych stażystów na szkolenie zawodowe,
  • zlecenie podwykonawstwa podmiotom sektora pracy chronionej,
  • zatrudnienie pracowników tymczasowych, z orzeczeniem o niepełnosprawności,
  • opłacanie składek na rzecz jednego z dwóch funduszy: AGEFIPH lub FIPHFP.

Pracownicy objęci obowiązkiem zatrudnienia osób niepełnosprawnych są także zobligowani do składania rocznej deklaracji zawierającej informacje o liczbie zatrudnionych pracowników niepełnosprawnych. Nie wywiązanie się z obowiązku w zakresie przedmiotowego zatrudnienia skutkuje dokonaniem wpłaty na rzecz Funduszu AGEFIPH – w przypadku sektora prywatnego lub FIPHFP – dla sektora publicznego. Kwota składek, płacona za każdą „brakującą” osobę, jest określona prawem i zależy od ogólnej liczby pracowników. Ponadto w stosunku do pracodawców, którzy nie wywiązują się z ustawowego obowiązku zatrudnienia osób niepełnosprawnych dłużej niż 3 lata, stosowana jest dodatkowa grzywna stanowiąca wielokrotność najniższej pensji krajowej za każdą brakującą osobę niepełnosprawną, niezależnie od liczby osób zatrudnionych w przedsiębiorstwie. Środki pozyskiwane w ramach opłat przekazywane są  pracodawcom i niepełnosprawnym pracownikom w celu:

  • dostosowywania stanowisk pracy,
  • zakupu urządzeń pomocniczych w miejscu pracy,
  • wynagrodzenia osób towarzyszących osobom niepełnosprawnym w pracy,
  • przemieszczania się,
  • zdobywania doświadczenia zawodowego,
  • utrzymania zatrudnienia,
  • szkolenia,
  • dofinansowania niektórych rodzajów umów zawieranych pomiędzy pracodawcą a niepełnosprawnym pracownikiem.

W integracji zawodowej, w ramach otwartego rynku pracy, ważną rolę odgrywa Krajowa Sieć Organizacji świadcząca usługi w zakresie diagnozy i doradztwa zawodowego oraz zajmująca się wyszukiwaniem miejsc pracy bądź pracowników adekwatnie do wymaganych umiejętności i kompetencji.

NIEMCY

Nadrzędną zasadą niemieckiego systemu jest położenie nacisku na działania aktywizujące oraz rehabilitację medyczną, społeczną i zawodową przed udzieleniem świadczeń rentowych. W związku z powyższym, w Niemczech, istnieje wiele zróżnicowanych form wspierających proces zatrudnienia osób niepełnosprawnych.

Podstawowym instrumentem aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy jest system kwotowy, polegający na tym, że pracodawcy zatrudniający co najmniej 20 osób mają obowiązek zatrudniać 5% pracowników niepełnosprawnych. Brak spełnienia wymogu skutkuje opłatą naliczaną od każdego „brakującego” pracownika niepełnosprawnego. Uzyskane w ten sposób środki stanowią jedno z wielu źródeł finansowania świadczeń na rzecz rehabilitacji osób niepełnosprawnych.

Ponadto obowiązkiem niemieckich pracodawców jest dopasowanie miejsca pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej tak, aby ułatwiało jej pracę oraz zapewniało bezpieczeństwo. Dodatkowo, w przypadku zatrudnienia co najmniej pięć osób z niepełnosprawnością, jest on zobligowany do powołania stanowiska rzecznika pracowników niepełnosprawnych. Według niemieckiego prawa, zwolnienie pracownika niepełnosprawnego w stopniu znacznym, wymaga zgody Urzędu ds. Integracji. W przypadku redukcji stanowiska z uwagi na sytuację ekonomiczną firmy, Urząd ds. Integracji, w celu utrzymania stanowiska pracy, może przekazać pracodawcy dodatkowe fundusze. Inne formy wsparcia oferowane przez tą instytucję, to m.in.:

  • dopłaty do kosztów inwestycyjnych poniesionych na stworzenie nowego miejsca pracy,
  • dopłaty do przystosowania miejsca pracy,
  • premie i dopłaty do wykształcenia zawodowego pracownika niepełnosprawnego,
  • bezpłatne poradnictwo w zakresie organizacji i przebiegu pracy osoby niepełnosprawnej.

System niemiecki podejmuje szereg działań ułatwiających osobom niepełnosprawnym wejście na rynek pracy oraz ich integrację zawodową. W ramach zatrudnienia próbnego oferuje pokrycie kosztów  zatrudnienia osoby niepełnosprawnej przez trzy miesiące, pod warunkiem, że poprawi to sytuację zatrudnionego na rynku pracy. Wysokość i okres finansowania przedmiotowych kosztów rozpatrywany jest indywidualnie. Warunkiem uzyskania finansowania jest zgłoszenie zatrudnienia próbnego przez pracodawcę Urzędowi ds. Integracji. Instytucja odpowiedzialną za ten rodzaj wparcia jest Państwowa Agencja Pracy.

Niemiecki pracodawca zatrudniający pracownika „szczególnie dotkniętego niepełnosprawnością” ma prawo do dodatku do wynagrodzenia takiej osoby do 70% pełnego wynagrodzenia przez okres 60 miesięcy. W sytuacji, kiedy pracownik niepełnosprawny z ciężkim orzeczeniem przekroczyłby wiek 55 lat, okres dopłaty może ulec wydłużeniu do 96 miesięcy. W niemieckim ustawodawstwie, za osoby „szczególnie dotknięte niepełnosprawnością” uważa się:

  • osoby bezrobotne dłużej niż 1 rok,
  • osoby zatrudnione zaraz po ukończeniu warsztatów dla osób niepełnosprawnych lub innych projektach integracyjnych,
  • osoby zatrudnione w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Inną formą wsparcia na otwartym rynku pracy jest zatrudnienie wspomagane. Polega ono na szkoleniu zawodowym  osoby niepełnosprawnej przy udziale mentora, którego zadaniem jest pomaganie w zdobyciu i utrzymaniu pracy. W Niemczech, szkolenie w ramach zatrudnienia wspomaganego trwa 24 miesiące, natomiast pomoc osobistego  asystenta świadczona jest przez okres trzech lat.

W Niemczech, ważnym instrumentem wspierającym aktywizację zawodową osób niepełnosprawnych jest   tzw. „osobisty budżet”. Jest to świadczenie pieniężne stanowiące alternatywę dla systemu „tradycyjnego”, dzięki czemu zainteresowana osoba może indywidualnie podejmować decyzje o sposobie swojej rehabilitacji. Efekty procesu rehabilitacji podlegają ocenie i na tej podstawie dokonywane są kolejne wypłaty. 

POLSKA

Przepisy kodeksu pracy dotyczące zatrudniania oraz ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych a także ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie ograniczają możliwości zatrudniania osób niepełnosprawnych. Wiele osób niepełnosprawnych zachowała zdolność do pracy i może efektywnie funkcjonować w zwykłych zakładach pracy. Zgodnie z ustawą o rehabilitacji, osoby o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności są niezdolne do pracy albo zdolne do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej. W ustawie wyodrębniono jednak dwa wyjątki:

  • zatrudnienie u pracodawcy posiadającego pozytywną opinie Państwowej Inspekcji Pracy o przystosowaniu stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej,
  • zatrudnienie w formie telepracy.

W Polsce, podobnie jak we Francji i Niemczech, podstawową formą aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych jest system kwotowy. Polski  pracodawca zatrudniający co najmniej 25 pracowników ma obowiązek dokonywać miesięcznych wpłat na Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON), w wysokości kwoty stanowiącej iloczyn 40,65% przeciętnego wynagrodzenia i liczby pracowników[24] odpowiadającej różnicy między zatrudnieniem zapewniającym osiągnięcie wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wysokości 6% a rzeczywistym zatrudnieniem osób niepełnosprawnych.

Wielkość wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych nie jest jednakowa dla wszystkich typów organizacji. Dla publicznych i niepublicznych uczelni, wyższych szkół zawodowych, publicznych i niepublicznych szkół, zakładów kształcenia nauczycieli oraz placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych wskaźnik ten wynosi 2%. W odniesieniu do powyższych jednostek wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych jest obliczany w inny sposób, tzn. jako suma wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych i podwojonego wskaźnika wychowanków, uczniów, studentów lub słuchaczy będących osobami niepełnosprawnymi i uczących się lub studiujących w ramach ogólnie obowiązujących w danej jednostce regulaminów nauczania lub studiowania. Wskaźnik wychowanków, uczniów, studentów lub słuchaczy będących osobami niepełnosprawnymi oznacza ich procentowy udział w liczbie ogółem odpowiednio: wychowanków, uczniów, studentów lub słuchaczy, według stanu w roku ubiegłym[25]. W przypadku państwowych i samorządowych jednostek organizacyjnych będących jednostkami budżetowymi, zakładami budżetowymi albo gospodarstwami pomocniczymi, instytucji kultury oraz jednostek organizacyjnych zajmujących się statutowo ochroną dóbr kultury uznanych za pomnik historii wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych zmieniał się na przestrzeni lat 2005 – 2008 i od ok. 5 lat do chwili obecnej wynosi 6%.

Obowiązek dokonywania wpłat na Fundusz ma również pracodawca prowadzący zakład pracy chronionej zatrudniający co najmniej 25 pracowników. Wpłata nie ma jednak związku ze wskaźnikiem zatrudnienia a dotyczy osiąganych środków z tytułu zwolnień. Zgodnie z art. 31 ust 3 ustawy o rehabilitacji, prowadzący zakład pracy chronionej powinien przekazywać 10% tych środków na Fundusz.

Wpłaty na Fundusz mogą również wynikać z niespełnienia przez pracodawców zobowiązań wynikających z aktów prawnych. W zawiązku z tym, do wpłat na Fundusz, zobowiązani są pracodawcy, którzy nie wydzielili lub nie zorganizowali w określonym czasie odpowiedniego stanowiska pracy osobie, która w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej utraciła zdolność do pracy na dotychczasowym stanowisku.

Obowiązek wpłaty na Fundusz może również dotyczyć zakładów pracy chronionej i zakładów aktywności zawodowej, w przypadkach[26]:

  • nieprzekazania niewykorzystanych środków zakładowego funduszu aktywności na wyodrębniony rachunek bankowy tego funduszu w terminie do dnia 31 grudnia roku, w którym uzyskano te środki,
  • likwidacji lub utraty statusu zakładu aktywności zawodowej, wykreślenia organizatora z ewidencji działalności gospodarczej lub Krajowego Rejestru Sądowego, likwidacji lub upadłości organizatora zakładu aktywności zawodowej.

Polscy pracodawcy, oprócz obowiązków wynikających z zatrudnienia osób niepełnosprawnych, posiadają liczne uprawnienia. Należą do nich, m.in.:

  • obniżenie wpłat na Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych,
  • zwolnienie z wpłata na PFRON,
  • zwolnienie z podatków i opłat,
  • dofinansowanie do wynagrodzeń,
  • dofinansowanie do zatrudnienia asystenta pracownika niepełnosprawnego,
  • dofinansowanie szkoleń pracowników niepełnosprawnych,
  • zwrot kosztów przystosowania stanowiska pracy,
  • zwrot kosztów wyposażenia stanowiska pracy,
  • dofinansowanie do oprocentowania kredytu bankowego,
  • zwrot kosztów budowy lub rozbudowy obiektów i pomieszczeń, kosztów transportowych oraz kosztów administracyjnych.

W Polsce funkcjonuje również forma zatrudnienia wspomaganego. Koncepcja zatrudnienia wspomaganego polega na zatrudnianiu osoby niepełnosprawnej wraz z asystentem zawodowym, którego zadaniem jest udzielanie szeroko rozumianej pomocy w zdobyciu i utrzymaniu pracy. Pomoc ta może obejmować ocenę możliwości zawodowych, znalezienia miejsca pracy, przygotowania dokumentów, przeszkolenia do wykonywania zawodu, wsparcia w budowaniu relacji ze współpracownikami. Asystent osoby niepełnosprawnej z upływem czasu zmniejsza udzielaną pomoc, ta, aby pracownik niepełnosprawny mógł się usamodzielnić. Czas współpracy zależy od indywidualnych możliwości osoby niepełnosprawnej i z reguły obejmuje okres ok. 6 miesięcy. Z uwagi na różne potrzeby osób niepełnosprawnych w uzyskaniu i utrzymaniu pracy, wypracowane zostały następujące modele zatrudnienia wspomaganego[27]:

  • model dotyczący osób niepełnosprawnych, które mają za sobą proces rehabilitacji zawodowej i potrzebują pomocy w uzyskaniu pracy i w adaptacji społeczno-zawodowej w zakładzie pracy;
  • model dedykowany osobom niepełnosprawnym potrzebującym równocześnie przygotowania do pracy, pomocy w jej uzyskaniu i w adaptacji społeczno-zawodowej w zakładzie pracy;
  • model dla pracowników, którzy stali się osobami niepełnosprawnymi w trakcie zatrudnienia i wymagają pomocy w przystosowaniu się do nowych zadań zawodowych w swoim macierzystym zakładzie pracy;
  • model regresyjny dotyczący pracowników, którzy stali się osobami niepełnosprawnymi w trakcie zatrudnienia i nie mogą kontynuować pracy na otwartym rynku. Osoby te zmuszone są do podjęcia pracy w zakładzie pracy chronionej lub w zakładzie aktywności zawodowej.

Zatrudnienie wspomagane dotyczy przede wszystkim osób ze znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, z niepełnosprawnością intelektualną, z zaburzeniami psychicznymi, a także osoby niewidome oraz osoby z uszkodzeniem narządu ruchu. Ponadto powinno ono obejmować osoby nie posiadające kwalifikacji i doświadczenia zawodowego.

Ponadto, w Polsce, osoby niepełnosprawne zarejestrowane w powiatowym urzędzie pracy jako poszukujące pracy niepozostające w zatrudnieniu mogą korzystać, z  następujących usług lub instrumentów określonych w ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. 2008 nr 69 poz. 415):

  • szkoleń,
  • stażu,
  • prac interwencyjnych,
  • przygotowania zawodowego dorosłych,
  • badań lekarskich lub psychologicznych,
  • zwrotu kosztów[28]:
    • przejazdu z miejsca zamieszkania i powrotu do miejsca zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, lub przygotowania zawodowego dorosłych lub odbywania zajęć z zakresu poradnictwa zawodowego lub pomocy w aktywnym poszukiwaniu pracy,
    • zakwaterowania,
    • przejazdu do pracodawcy i powrotu do miejsca zamieszkania w przypadku skierowania go do pracodawcy, który zgłosił ofertę pracy, jeżeli siedziba tego pracodawcy znajduje się poza miejscem zamieszkania bezrobotnego,
    • przejazdu na badania lekarskie lub psychologiczne i powrotu do miejsca za-mieszkania, jeżeli na badania te został on skierowany przez powiatowy urząd pracy i dojeżdża do tych miejsc.
    • studiów podyplomowych.

PODSUMOWANIE – zatrudnienie osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy

Wysiłki wszystkich opisanych państw w zakresie aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych podejmowane są przede wszystkim w kierunku kreowania  warunków do zatrudniania na otwartym rynku pracy.

W każdym z krajów, w zakresie aktywizacji zawodowej, istnieje obowiązek zatrudnia osób niepełnosprawnych przez firmy osiągające odpowiedni poziom zatrudnienia. Minimalna liczba niepełnosprawnych pracowników zależy od ogólnej liczby zatrudnionych oraz rodzaju i stopnia niepełnosprawności pracowników. Organizacje i przedsiębiorstwa nie osiągające wymaganego wskaźnika zobligowane są do płacenia składek. W przypadku Polski i Francji jest są to specjalnie powołane fundusze na rzecz osób niepełnosprawnych. Natomiast w Niemczech nie ma jednego określonego funduszu, a środki wspomagające rehabilitację zawodową i społeczną osób niepełnosprawnych wypłacane są z wielu źródeł. W stosowanym systemie kwotowym różnica pomiędzy omawianymi krajami dotyczy:

  • wysokości wskaźnika,
  • liczby pracowników w odniesieniu do których obowiązuje wskaźnik,
  • sektorów działalności zakładów, w których obowiązuje wskaźnik,
  • sposobu przeliczania wskaźnika w stosunku do rodzaju i stopnia niepełnosprawności.

Należy podkreślić, że głównym założeniem państw przy wprowadzeniu obowiązku zatrudniania osób niepełnosprawnych było stworzenie możliwości zatrudnienia w zwykłym środowisku pracy. Niestety system ten jest często krytykowany z uwagi na jego zasadność oraz skuteczność.

We wszystkich trzech zaprezentowanych krajach widoczna jest wyraźna tendencja do zatrudniania wspomaganego lub dotowanego.

4.2.  Zatrudnienie na chronionym rynku pracy

FRANCJA

We Francji istnieją dwa rodzaje zakładów funkcjonujących w ramach chronionego rynku pracy. Są to:

  • Ośrodek i Służby Pomocy przez Pracę,
    • Przedsiębiorstwo Dostosowane.

Ośrodek i Służby Pomocy przez Pracę (fr. un établissement et service d'aide par le travail ESAT) są podmiotem umożliwiającym osobom niepełnosprawnym aktywność zawodową oraz wsparcie medyczno-socjalne i edukacyjne. Struktura ta jest skierowana do osób, których ograniczenia wynikające z niepełnosprawności  uniemożliwiają podjęcie pracy w zwyczajnym przedsiębiorstwie, a nawet w Przedsiębiorstwie Dostosowanym. Decyzję o skierowaniu do ośrodka podejmuje Komisja Praw i Autonomii Osób Niepełnosprawnych. Warunkiem podjęcia pracy w ESAT jest spełnienie następujących kryteriów:

  • posiadanie orzeczenia pracownika niepełnosprawnego,
    • posiadanie orzeczenia o zdolności do pracy poniżej 1/3 zdolności osoby pełnosprawnej lub konieczności stosowania jednej albo wielu form pomocy o charakterze medycznym, edukacyjnym,
    • ukończone 20 lat (w wyjątkowych przypadkach wydawana jest zgoda osobom, które ukończyły lat 16).

Zatrudnienie w ESAT realizowane jest w oparciu o tzw. „umowę o wsparciu i pomocy przez pracę”. Ustawa ta reguluje prawa i obowiązki każdej ze stron, a w szczególności  dotyczy aktywności zawodowej,  wsparcia medyczno-socjalnego i edukacyjnego. Reguły obowiązujące w ESAT są odmienne od zasad funkcjonujących na otwartym rynku pracy, a praca w ośrodku gwarantuje osobie niepełnosprawnej następujące, szczególne uprawnienia:

  • brak możliwości zwolnienia przez dyrekcję ośrodka (istnieje możliwość zawieszenia w obowiązkach),
  • gwarantowane wynagrodzenie (również w czasie choroby oraz w przypadku zawieszenia w obowiązkach),
  • prawo do urlopu rocznego i okolicznościowego,
  • prawo do nieobecności wynikającej z uczestnictwa w specjalnych szkoleniach potwierdzających kwalifikacje zawodowe[29].

Osoby niepełnosprawne, posiadające wyższy poziom zdolności do pracy w stosunku do osób pracujących w ESAT, a jednocześnie mające problem z zatrudnieniem na otwartym rynku pracy, mogą  starać się o pracę w tzw. Przedsiębiorstwie Dostosowanym (fr. Entreprise Adaptee EA). Decyzja o skierowaniu, podobnie jak w przypadku ESAT, wydawana jest przez Komisję Praw i Autonomii Osób Niepełnosprawnych i dotyczy tylko tych osób, które posiadają prawne orzeczenie o niepełnosprawności. Pracownikom zatrudnionym w EA przysługuje, m.in.:

  • pomoc asystenta, przysługująca z uwagi na rodzaj i stopień niepełnosprawności,
  • możliwość uczestniczenia w szkoleniach zawodowych w celu zdobycia certyfikatu pod nazwą „Walidacja Doświadczenia Zawodowego”, ułatwiającego zatrudnienie na otwartym rynku pracy,
  • możliwość podjęcia pracy w zewnętrznej firmie na zasadzie użyczenia pracownika. 

Status Przedsiębiorstwa Dostosowanego dotyczy firm, które zatrudniają co najmniej 80% pracowników niepełnosprawnych. Koszty zatrudniania osób niepełnosprawnych rekompensowane są przez Państwo i wynoszą 80% najniższego krajowego wynagrodzenia brutto na jedno stanowisko pracy.

Należy zaznaczyć, że Przedsiębiorstwo Dostosowane oraz Ośrodek i Służby Pomocy przez Pracę mogą świadczyćswoje usługi na zewnątrz. Odbiorcami tych usług są pracodawcy zobowiązani do zatrudniania osób niepełnosprawnych w oparciu o umowę podwykonawczą lub użyczenie pracowników. Pracownik niepełnosprawny może, na zasadzie użyczenia, pracować w zewnętrznej firmie przez 1 rok, z  prawem do jednokrotnego przedłużenia.

We Francji, wspieranie osób wykluczonych z otwartego rynku pracy realizowane jest również przez Centra reedukacji zawodowej. Są to placówki posiadające profesjonalne zaplecze dydaktyczne oraz medyczno – socjalne, których głównym celem jest przygotowanie osoby niepełnosprawne do podjęcia pracy na otwartym rynku.

NIEMCY

W  Niemczech, na rynku chronionym, funkcjonują tzw. warsztaty dla osób niepełnosprawnych, które zapewniają odpowiednio dostosowane miejsca pracy osobom niepełnosprawnym. Podstawową zaletą tego typu zakładów jest świadczenie usług rehabilitacyjnych w oparciu o indywidualnie sporządzony plan wsparcia dla konkretnej osoby z niepełnosprawnością. Warsztaty te przeznaczone są dla osób, które mają orzeczony  największy stopień niepełnosprawności. Działalność zakładów pracy chronionej jest wspierania poprzez dofinansowanie do pensji pracownika, którego wynagrodzenie nie przekracza określonej kwoty. Decyzja o możliwości zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej podejmowana jest wspólnie przez Federalne Stowarzyszenie Zakładów Pracy Chronionej, Federalną Agencję Zatrudnienia oraz właściwą instytucję ubezpieczeniową. Wydanie pozytywnej decyzji skutkuje dwuletnim szkoleniem zawodowym, które odbywa się na dwóch poziomach: podstawowym i zaawansowanym. W ramach kursu osoba niepełnosprawna nabywa umiejętności w zakresie wykonywania konkretnego zawodu,  a także przyswaja sobie właściwe zachowania i postawy w miejscu pracy. Zatrudnienie w zakładzie pracy chronionej następuje po ukończeniu szkolenia. Osoba zatrudniona w warsztacie odprowadza składki ubezpieczeniowe, dzięki czemu po 20 latach nabywa prawo de emerytury. Należy podkreślić, że funkcjonujące w Niemczech zakłady pracy chronionej działają w wielu branżach, co zdecydowanie zwiększa możliwości zatrudnienia na otwartym rynku pracy.

W Niemczech, oprócz warsztatów dla osób niepełnosprawnych funkcjonuje tzw. sektor zakładów społecznych oferujący zatrudnienie osobom o szczególnych potrzebach. Istotną zaletą zatrudnienia w firmie socjalnej są zarobki osób niepełnosprawnych, które odpowiadają co najmniej minimalnej pensji.

POLSKA

W Polsce, w warunkach chronionego rynku pracy, osoby niepełnosprawne mogą podejmować pracę w zakładach pracy chronionej (ZPCh) lub zakładach aktywizacji zawodowej (ZAZ).

Zakłady pracy chronionej mają obowiązek prowadzenia zakładowego funduszu pracy, którego środki, zgodnie z rozporządzeniem w sprawie zakładowego funduszu rehabilitacji osób niepełnosprawnych, przeznaczane są między innymi na:

  • szkolenia i przekwalifikowanie w celu nabycia lub podnoszenia kwalifikacji zawodowych,
  • dowożenie do pracy i z pracy osób niepełnosprawnych,
  • organizację turnusów rehabilitacyjnych i usprawniających,
  • indywidualne programy rehabilitacji.

 

Spośród wyżej wymienionych działań, szczególne znaczenie mają indywidualne programy rehabilitacji, których celem jest zmniejszenie ograniczeń zawodowych. Zgodnie z art. 2 ust 1 pkt 12 rozporządzenia w sprawie zakładowego funduszu rehabilitacji, w ramach tych programów mogą być finansowane koszty:

  • doradztwa zawodowego w zakresie możliwości szkolenia, przekwalifikowania i dokształcania,
  • specjalistycznych badań lekarskich dla celów doradztwa zawodowego,
  • szkolenia, przekwalifikowania oraz dokształcania w celu zdobycia lub podnoszenia kwalifikacji zawodowych,
  • wynagrodzenia pracownika sprawującego opiekę nad uczestnikiem programu rehabilitacji,
  • wynagrodzenia członków komisji rehabilitacyjnej.

Zakład aktywności zawodowej jest jednostką wyodrębnioną organizacyjnie i finansowo, a jej podstawowym zadaniem jest zapewnienie miejsca zatrudnienia osobom ze znacznym stopniem niepełnosprawności oraz przygotowanie pracowników do życia w społeczeństwie, w tym również do pracy na otwartym rynku. Zakłady te nie mogą prowadzić działalności związanej z wytwarzaniem wyrobów przemysłu paliwowego, tytoniowego, spirytusowego, winiarskiego, piwowarskiego, a także pozostałych wyrobów alkoholowych o zawartości alkoholu powyżej 1,5% oraz wyrobów z metali szlachetnych lub z udziałem tych metali lub handlu tymi wyrobami.

Koszty działalności zakładów pracy chronionej współfinansowane są ze środków PFRON oraz ze środków samorządu województwa. W roku 2014 nastąpiło zrównanie wysokości dofinansowania do wynagrodzeń niepełnosprawnych pracowników zatrudnionych przez pracodawców na otwartym i chronionym runku pracy.

Należy podkreślić, że zarówno zakłady aktywności zawodowej, jak i zakłady pracy chronionej, powinny stanowić przejściową formą zatrudnienia, ułatwiającą zdobycie pracy przez osoby niepełnosprawne na otwartym rynku pracy.

W Polsce, oprócz wyżej wymienionych zakładów funkcjonują następujące formy zatrudnienia:

  • Warsztaty terapii zajęciowej (WZT),
  • Centra integracji społecznej (CIS),
  • Kluby integracji społecznej,
  • Spółdzielnie socjalne.

Warsztaty terapii zajęciowej mogą być organizowane przez organizacje pozarządowe, w tym fundacje, stowarzyszenia, zakłady pracy chronionej, samorządy powiatowe i gminne, domy pomocy społecznej, ośrodki kultury i inne podmioty. Koszty utworzenia i działalności warsztatów są współfinansowane ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych oraz ze środków samorządu powiatowego. Warsztaty terapii zajęciowej są wyodrębnioną organizacyjnie i finansowo jednostką, której celem jest, poprzez rehabilitację społeczną i zawodową, pomaganie osobom niepełnosprawnym w pozyskaniu lub przywróceniu umiejętności niezbędnych do podjęcia pracy. Osoby niepełnosprawne kierowane są do uczestnictwa w warsztacie na podstawie wskazania zawartego w orzeczeniu o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności. Uczestnicy warsztatów biorą udział w różnorodnych zajęciach, których czas trwania wynosi nie więcej niż 7 godzin dziennie i 35 godzin tygodniowo. Działalność warsztatu jest działalnością o charakterze niezarobkowym, a dochód ze sprzedaży produktów i usług wykonanych przez uczestników warsztatu powinien być, w porozumieniu z uczestnikami warsztatu, przeznaczony na pokrycie wydatków związanych z integracją społeczną uczestników. Głównym celem technik terapii zajęciowej stosowanych w WZT jest rozwijanie u osób niepełnosprawnych:

  • umiejętności wykonywania czynności życia codziennego,
  • zaradności osobistej,
  • psychofizycznych sprawności oraz podstawowych i specjalistycznych umiejętności zawodowych, umożliwiających uczestnictwo w szkoleniu zawodowym albo podjęcie pracy.

Terapia bazuje na indywidualnym programie przygotowanym przez radę programową warsztatu, który określa formę, zakres i metody rehabilitacji, a także osoby odpowiedzialne za realizację programu oraz ustala planowane efekty rehabilitacji.

Nie rzadziej niż co 3 lata, rada programowa dokonuje oceny realizacji indywidualnego programu rehabilitacji uczestnika warsztatu i zajmuje stanowisko w kwestii osiągniętych przez niego postępów w rehabilitacji. Następnie, na podstawie dokonanej oceny opiniuje o:

  • podjęciu zatrudnienia i kontynuowaniu rehabilitacji zawodowej w warunkach pracy chronionej lub na przystosowanym stanowisku pracy,
  • potrzebie skierowania osoby niepełnosprawnej do ośrodka wsparcia ze względu na brak postępów w rehabilitacji i złe rokowania co do możliwości osiągnięcia postępów uzasadniających podjęcie zatrudnienia i kontynuowanie rehabilitacji zawodowej w warunkach pracy chronionej lub na rynku pracy po odbyciu dalszej rehabilitacji w warsztacie,
  • przedłużeniu uczestnictwa w terapii z uwagi na:
    • pozytywne rokowania co do przyszłych postępów w rehabilitacji,
    • okresowy brak możliwości podjęcia zatrudnienia,
    • okresowy brak możliwości skierowania osoby niepełnosprawnej do ośrodka wsparcia, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej, ze względu na brak postępów w rehabilitacji i złe rokowania co do możliwości osiągnięcia postępów uzasadniających podjęcie zatrudnienia i kontynuowanie rehabilitacji zawodowej w warunkach pracy chronionej lub na rynku.

Centra integracji społecznej[30] dotyczą zatrudniania socjalnego osób, które podlegają wykluczeniu społecznemu i ze względu na swoją sytuację życiową nie są w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych i znajdują się w sytuacji powodującej ubóstwo oraz uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym i rodzinnym. W szczególności uczestnikami CIS-u mogą być osoby niepełnosprawne, w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Skierowanie do uczestnictwa w zajęciach prowadzonych przez CIS można uzyskać w ośrodku pomocy społecznej, właściwym dla miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, na podstawie:

  • własnego wniosku lub wniosku przedstawiciela ustawowego,
  • wniosku zakładu lecznictwa odwykowego, powiatowego centrum pomocy rodzinie, ośrodka pomocy społecznej, organizacji pozarządowej lub klubu integracji społecznej, za zgodą tej osoby lub jej przedstawiciela ustawowego.

Warunkiem przyjęcia osoby do CIS-u jest podpisanie przez nią indywidualnego programu zatrudnienia socjalnego, w uzgodnieniu z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej właściwego dla miejsca zamieszkania lub pobytu tej osoby. Należy podkreślić, że pierwszeństwo w skierowaniu do Centrum mają osoby zamieszkałe w gminach, w których jest utworzone centrum integracji społecznej. Skierowanie osób z innych gmin określa art. 12 ust. 5 ustawy o zatrudnieniu socjalnym.

Do usług świadczonych przez CIS, w ramach reintegracji zawodowej i społecznej, należą:

  • kształcenie umiejętności pozwalających na pełnienie ról społecznych i osiąganie pozycji społecznych dostępnych osobom niepodlegającym wykluczeniu społecznemu,
  • nabywanie umiejętności zawodowych oraz przyuczenie do zawodu, przekwalifikowanie lub podwyższanie kwalifikacji zawodowych,
  • naukę planowania życia i zaspokajania potrzeb własnym staraniem, zwłaszcza przez możliwość osiągnięcia własnych dochodów przez zatrudnienie lub działalność gospodarczą,
  • uczenie umiejętności racjonalnego gospodarowania posiadanymi środkami pieniężnymi.

Oprócz prowadzenia zajęć o charakterze edukacyjnym, w centrum integracji społecznej możliwe jest prowadzenie działalności wytwórczej, handlowej lub usługowej oraz działalności wytwórczej w rolnictwie, z wyłączeniem działalności polegającej na wytwarzaniu i handlu wyrobami przemysłu paliwowego, tytoniowego, spirytusowego, winiarskiego, piwowarskiego, a także pozostałych wyrobów alkoholowych o zawartości alkoholu powyżej 0,5% oraz wyrobów z metali szlachetnych albo z udziałem tych metali.

Zasady uczestnictwa w centrum integracji społecznej reguluje art. 14 – 15a ustawy o zatrudnieniu socjalnym. Zgodnie z ustawą czas dziennego pobytu uczestnika w CIS-sie nie może być krótszy niż 6 godzin. Okres uczestnictwa w zajęciach w Centrum może trwać do 11 miesięcy. W uzasadnionych przypadkach może być przedłużony do 6 miesięcy. Uczestnik objęty jest okresem próbnym przez 1 miesiąc i w tym czasie otrzymuje świadczenie integracyjne w wysokości 50% zasiłku dla bezrobotnych. Po pomyślnym zakończeniu okresu próbnego i zakwalifikowaniu do uczestnictwa w zajęciach w CIS, uczestnik otrzymuje świadczenie integracyjne w wysokości zasiłku dla bezrobotnych. Natomiast po zakończeniu uczestnictwa w zajęciach uczestnik otrzymuje zaświadczenie potwierdzające uczestnictwo w zajęciach i umiejętności nabyte w ramach reintegracji zawodowej i społecznej.

Kluby integracji społecznej mogą być prowadzone przez gminę lub organizację pozarządową. Uczestnictwo w klubach integracji społecznej jest dobrowolne, a jego warunkiem jest realizacja kontraktu socjalnego, o którym mowa w ustawie o pomocy społecznej. Działania realizowane przez kluby obejmują następujące obszary:

  • pomoc w znalezieniu pracy na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy, w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy u pracodawców, wykonywania usług na podstawie umów cywilnoprawnych oraz przygotowanie do podjęcia zatrudnienia lub podjęcia działalności w formie spółdzielni socjalnej,
  • prace społecznie użyteczne,
  • roboty publiczne,
  • poradnictwo prawne,
  • działalność samopomocową w zakresie zatrudnienia, spraw mieszkaniowych i socjalnych,
  • staże, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

W Polsce, osoby niepełnosprawne, posiadające pełną zdolność do czynności prawnych w rozumieniu ustawy o rehabilitacji, mogą założyć spółdzielnię socjalną działającą na rzecz społecznej i zawodowej reintegracji. Spółdzielnia socjalna może prowadzić działalność społeczną i oświatowo-kulturalną na rzecz swoich członków oraz ich środowiska lokalnego, a także działalność społecznie użyteczną w sferze zadań publicznych. Zasadniczą zaletą spółdzielni socjalnych jest możliwość prowadzenia działalności na preferencyjnych warunkach dotyczących np. możliwości korzystania z pracy wolontariuszy bądź wsparcia ze środków budżetu państwa.

PODSUMOWANIE – zatrudnienie osób niepełnosprawnych na chronionym rynku pracy

We wszystkich trzech zaprezentowanych krajach widoczna jest wyraźna tendencja do zatrudniania wspomaganego lub dotowanego kosztem zatrudnienia na chronionym rynku pracy.

Praca w obrębie chronionego rynku traktowana jest jako ostateczność i dotyczy tylko tych osób, które nie mają szans na zdobycie lub utrzymanie pracy na otwartym rynku. W pozostałych przypadkach praca chroniona stanowi jedynie etap w aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych, której ostatecznym celem powinno być zatrudnienie na otwartym rynku pracy. Podejście takie jest związane z promocją zasady integracji społecznej i zawodowej osób niepełnosprawnych oraz opinią, że zakłady chronione nie stwarzają warunków do dalszego rozwoju zawodowego i obciążają budżet państwa[31].

Wszystkie kraje, w ramach aktywizacji zawodowej, stawiają coraz większy nacisk na poradnictwo i szkolenia zawodowe, w tym również z udziałem osobistego asysty.  Niestety, często osoby z niepełnosprawnością krytykują prowadzone dla nich kursy i szkolenia  z uwagi na poziom kształcenia oraz rodzaj i małą różnorodność oferowanych kursów.



 



[1] 100% niepełnosprawności jest stanem totalnej niezdolności i odpowiada stanowi wegetatywnemu lub koma

[2] Wilmowska-Pietruszyńska A., Bilski D.: Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia, Orzecznictwo Lekarskie 2014, 9(1), s. 26.

[3] Art. 19 Ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin oraz Ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin.

[4] Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników, GUS, Warszawa 2012, s. 34. 

[5] 100% niepełnosprawności jest stanem totalnej niezdolności i odpowiada stanowi wegetatywnemu lub koma

[6] Ustawa z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin oraz Ustawa z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin.

[7] Informacja o wynikach kontroli. Organizacja systemów orzecznictwa lekarskiego ZUS dla celów rentowych oraz orzekania o niepełnosprawności, Najwyższa Izba Kontroli, Departament Pracy, Spraw Społecznych i Rodziny, Marzec 2013, KS-4101-02-00/2012, Nr ewid. 7/2013/P/12/105/KPS, s. 8

[8] Tamże

[9] NEET – osoby młode, które nie pracują, nie uczą się ani nie uczestniczą w szkoleniach

[10] Specjaliści MDPH wraz z osobą niepełnosprawną określają tzw. „Plan Życiowy” w celu ustalenia sytuacji życiowej, a następnie rozwiązań pozwalających zrekompensować wynikające z tego tytułu utrudnienia. 

utrudnienia.

[11] Art. 34 ustawy o rehabilitacji

[12] Tamże, art. 42

[13] Tamże, art. 45 ust. 4

[14] Art. 35 ust. 1 ustawy o rehabilitacji

[15] Tamże, art. 35 ust. 2

[16] Tamże, art. 6a. , art. 6c, art. 10d, art. 30

[17] Rejestr dotyczy wpisu i wykreślenia.

[18] Art. 44a ustawy o rehabilitacji

[19] Tamże, Art. 6a. 1

[20] Art. 35a ust. 1. ustawy o rehabilitacji

[21] Tamże, art., 35a, ust. 2

[22] Tamże, art. 44b

[23] Tamże, art. 35a ust.2 pkt 1

[24] art. 21 ust. 5 ustawy o rehabilitacji 

[25] Tamże, art. 21 ust 2b – 2d. 

[26] Tamże, art. 29

[27] 32 Majewski T.: Poradnictwo zawodowe i pośrednictwo pracy dla osób niepełnosprawnych. Poradnik dla urzędów pracy, Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych, Warszawa 2011, s.66. 

[28] Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. 2008 nr 69 poz. 415), art. 45 ust. 1 – 4. 

[29] fr. Validation des Acquis de l’Experience - VAE

[30] Zasady tworzenia i funkcjonowania Centrów Integracji Społecznej reguluje ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym. 

[31] Majewski T.: Poradnictwo zawodowe i pośrednictwo pracy dla osób niepełnosprawnych. Poradnik dla urzędów pracy, Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych, Warszawa 2011, s. 16 – 20